కచ్ఛపీశుతులు

౫

Cal

AE |! మ! లు.
Ww గో స (7 భీ Rod 11 ట్‌
NES

PERU CEREUS |

bs

DONATED TO
TTD CENTRAL ౬1+ షె

దానభారతి పచురణ-=2-

కచ్చి బఎగుంతులం

ము
[కవితా సంకలన ]

మహాకవి i

సు
రాయణదా
శ్రీ ఆదిభట్ట నా

పరికల్పన
U యస్వీ జోగారావు

(వకాశకులు
శీ కరా ఈళ్యరరావు
శీ తడవర్తి బనవయ్య

(పథమ ముద
ఆనంద [శావః£వ్‌
(జూలై , 1974]

(పతులు : 1000

సర్వస్వాద్యుములు 1? గ్గీ.క|ఠా ఈశ్వర ఠావుగారివి

[పా పిసానము
అజా ట్రై

కరా ఈళ్వరరావు

B, Com. (Hons), ౨. L., F. C. A.

Manager, Leaf Stocks-& Supply,
I. L. T. D. Company, Guntur.

వెల: 10 రూకలు

మె. రామకృష్ణమూ ర్తి
మేనేజింగ్‌ డై. రెక్టర్‌
వెల్‌కం _పెస్‌.- (ప్రయివేట్‌ లిమిటెడ్‌, సంటూరు.?.

ఇం లన య టం. లల."

త 2

0

roe =
oi Re Wee
చ

ళ్‌ గః
అ 4 జా | షే

ల న A య్‌
న యన న ba క్‌

అ
గ్‌ Gri
Oa”, ట్‌

వ
బం

లలల
అలీ లీ జి,
న

=
22525 నీ
మనన నం

ఇ ళ్‌

ర స్‌ *లిఇ

శి OR

చమన
నమ

ఎతిత అ ఎ అలన

ర! క
అం రడ

కవిసమ్రాట్‌ కళాప్రపూర్ణ పద్మభూషణ
డాక్టర్‌ శ్రీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణ
ఆంధ్రప్రదేశ (ప్రభుత్వాస్టానకవి
జ్ఞానపీఠ పురస్కార్యగ్రహీత

తొలిపలుకు

ఇది మహాకవి ఆదీభట్ట నారాయణదాసుగారు తదా తదా లిఖియించిన బహు
పద్యముల సంకలనము. ఇందు వారు (వాసిన హరికథలలోనివి చేసిన ఆం[ద్రీకరణ
ములలోనివి కొన్ని స్వతం[తములు వారి బహుముఖ (పజ యెటిదో ఆ సర్వ(ప్రజను

అ టి జో
ఈ పుస్తకములో నున్న బహువిషయములు చెప్పుచున్నవి, వట్టి గాయకు డై నచో
లోకము విస్మరింపగలదు. ఒక త్యాగరాజు, ఒక దీక్షితులు ఒక శ్యామశాస్త్రి
అట్లివారి పేర్లు నిలువవచ్చును గావి తక్కినవారి పేర్లు నిలువవు. వారి పేర్లు నిలుచు
టబ ధా గధ ౧

టకు బహుకారణములు గలవు.

సంగీతవిద్యయందు నారాయణదాసుగా రంతవారని (ప్రసిద్ధి. కావి వారి కృతుల
వలె వీరి కృతులలో నెన్ని నిల్చునో తెలియదు. వీరు వట్టి గాయకు లైనచో మన
మట్టి భయము పొందవచ్చును. వీ రెంత గాయకులో అంత మహాకవులు. కొన్నిచోట్ల
గాయకులకం ఇ కవులయొక్క-_ పేర్లు ఎక్కువగా నిలుచు ననిపించుచున్నది. అందు
చేత వీరి రచన లన్నియు సంకలనము చేసి వారి (ప్రతీభనుగూర్చి (ప్రశంసించెడి
(గంథము లన్నచో నారాయణదాసుగారి పేరు మరి కొంత కాలము నిలువగల దన్న
యాశతో వారి యఖిమాను లీ కార్యమును చేయుట (పశంసనీయముగా నున్నది.

ఆయన తన (గంథముల ద్వారా లోకమున కెన్నియో హీతములు చెప్పినాడు,
సందేశము లిచ్చినాడు, జనులు బాగుపడుటకు మార్గములు చూపినాడు. కనుక నటు
వంటివారి మహా(గంథములు లోకమునకు గూడ మహోపకారకము లగును. మన
జాతి, మన దేశము, మన సారస్వతము, మన దేశభ క్రి, మన తెనుగు బాన
యందలి వలపు మిక్కుటముగా (ప్రతివింవింపజేయు ఆయన రచన లవళ్యము చదువ
దగినవి,

భూమిక

రచయితల సహకార సంఘము ఆధ్యకనిగా నా (పోళ్సాహముతో,
(ీ) యస్వీ జోగారావుగారు “ఆదిభట్ల నారాయణదాస సారస్వత సనీరాజనము”
అను గొప్ప (గంథమును తమ సంపాదకత్వమున విర్మింప ఒక బృహత్ర్పణాళిక వేసి
అనేక కవి, పండితులచే వ్యాసములు (వాయించి, వాటిని చూచు సమయమున,
శ్రీ నారాయణదాస రచనల నన్నిటిని ఆమూలా(గముగ చదివి, ఆకళింపు చేసు
కొనిరి. అప్పటినుండి, సర్వకళా పరిపూర్లుడగు దాసుగారిని కేవలము ఒక హరికథా
పితామహునిగానే దేశము గు ర్తించినదిగాని ఆయన వా స్తవ స్వరూపమును తెలిసి
కొనకపోవుటచే ఆయనను లోకము మహాకవిగా గుర్తించలేదను ఆవేదనతో
(శీ) జోగారావుగారు రెండు సంవత్సరములనుండి నాతో (పనావనగా శ) నారాయణ
దాస సమ(గ స్వరూపమును లోకమునకు తెలియవలెనన్న మూడు కార్యములు
ఆవశ్యము చేయవలెను. (1) ఆయన కవితాసౌొందర్యమును తెలుపుటకు ఆయన
సర్వ కావ్యములనుండి మంచి కవిత్వముతో కూడినవి, స్వతం(త్రముగా (కథా
సందర్భమును విడిచి) అర్రముచేసుకొనుట కనువై నవి, అగు చక్కని పద్యములను,
ఎర్చికూర్చి పద్య సంకలన (గంథముగా ముదింపవలసిన ఆవశ్యకత ( వ్యాస
సంపుటి విమర్భాత్మక సృజనాత్మక వ్యాస సంకలనము, (8) సంగీక తరంగిణి :
వారి కృతులలో నివి, కొన్ని పాటకచ్చేరిల కనువగునట్లు ఏర్చి, కూర్చి, స్వరపరచి,
అపురూపములై న దాసుగారి కృతులు, కీర్తనలు,___ఒక సంగీతజ్ఞుని పర్యవేక్షణ లో
ఈ పుస్తకమును ముద్రించుట అని దృఢముగా చెప్పిరి.

ఇట్లు పై మూడు పనులు ఎంత త్వరలో చేసిన అంత మంచిదని, నా (ప్రియ
మి(తులు, సాహిత్యవే త్తలు మహాకవులు అయిన శ) జోగారావుగారు పదే పదే
చెప్పినందువల్ల , స్వరూపమును దాల్చుచున్న దాసభారతీ [పచురణలలో___ద్వితీయ
కుసుమముగా వారి సంపాదకత్వమున వెలువడినది “కచ్చపీ శ్రుతులు, “విద్యా
నేవ విజానాతి విద్యజ్ఞన పరిిశమమ్‌” అన్నట్టు ఒక మహాకవి పరిశ్రమ, ఒక
మటోకవియే గు రించగలడు. మహాకవి నారాయణదాసు రచనలు, అన్నియు చదివి
ఆక శళింపుచేసుకొని, లోకమునకు తన పరిశీలన విషయములు చెప్పవలెనని, మహాకవి
మధుర సరస్వతి విరుదాంచితులు (శ్రీ జోగారావుగారు పూనుకొని తన (ప్రథమ
ప్రయత్న మీ “కచ్చపీశుతుల” రూపమున లోకమునకు (ప్రదర్శించిరి. వారి పరి
(శమ విలువైనది. వెలకట్టుటకు వీలులేనిది, వారి కృషికి శ) నారాయణదాస
వర్యులు సంతోషించి, దివినుండియే వారిని ఆశీర్వడింతురు, నిస్వార్థమైన సేవ
వలన కలుగునది ఆత్మతృ ప్రి భగవ దాశీర్వాదము, పెద్దల ఆశీర్వాదము మా[తమే.

ti

(శ్రీ) జోగారావుగారు ఒక పని తల పెట్టిన, అహర్నిశములు దాని వెంటబడి
పూ ర్రిచేయువరకు ని(ద్రింపని దృఢదీక్షొపరులు, అటులనే ఎన్ని పనితొందరలున్నను,
వాటి నన్నిటిని వెనుక పెట్టి. దాస సాహిత్యమును మధించి ఈ రత్నములు వెలికితీసి
(ప్రతి పద్యమునకు సరియైన నామకరణముచేసి, ఆ పద్యములవ్నియు అచ్చు వేయు
టకు అనువుగా తిరిగి (వాసి (వాయించి, ముద్రణ (ప్రతులలోని తప్పులుదిద్ది,
యావద్భారము తన నెత్తిన వేసుకొని ఈ పుస్తకమును ఇంతటి మనోహర
రూపమున అందించినందులకు వారికి నా కృత జ్ఞతాభివందనములు.

అంతియేగాక, (శీ నారాయణదాస సమగ స్వరూపమును లోకమునకు
ఆందజేయు వాంఛతో, వారి సూక్తులు, జీవిత పంచాగము, నారాయణదాస గ్రంథా
వళ వాటియొక్క స్వరూప స్వభావములు వెల్లడించుచు, చక్కని చిక్కి భాషతో
(ప్రతి గ్రంథ స్వరూపమును సంక్షి ప్రముగా పరితల ఉత్సాహమును ఇనుమడింప
చేయునట్టుగా సమీక్షించి తుదిని అనుబంధ రూపమున (ప్రకటించిరి, సాహిత్యా
చార్యులుగా (శ్రీ నారాయణదాస కవిత్వముపె ఒక సమ(గమైన సాహిత్య సమీక్ష
చేసి చదివి దాస స్వరూపమును పూర్తిగా అవగాహన చేసుకొనుటకు వీలుగా తెలుగు
M. A. విద్యార్థులకు సైతము అనువుగా ఒక చక్కని ప్రొఢమైన సాహిత్య విమ
ర్శనముకూడ వారి సంపాదకీయమున మన కందించిరి. తమ అమూల్య కాలమును
వెచ్చించి (క్రీ నారాయణదాసుగారి యందలి భ క్రీ శ్రద్దలతో వారి (గ్రంథములన్నియు
ఆమూలా(గ్రము చదివి (శ్రీ దాస జీవితము, వ్య క్తిత్వము, సాహిత్య వై భవము,
మున్నగు సర్వవిషయముల గురించి ఒక పరిశోధన సంపాదకీయ రూపమున తెలుగు
పాఠకులకు ఇట్లు ఆందించినందులకు వారికి మరియొకమారు నా మనఃపూర్వకాభి
నందనములు. ఈ పుస్తకము అచ్చువేయుటకు తోడ్పడిన (శ్రీ తడవ ర్లీ బసవయ్య
గారు, మాయొక్క సముద్దేశమును వారికి విన్నవించిన వెంటనే, మాకు చేయూత
నిచ్చి సుమారు 60 పుటలు ఉష(్రీ ముదణాలయమున అచ్చు వేయించి మాకు ఇచ్చి,
ఈ కార్యక్రమము వెంటనే (ప్రారంభించుటకు కారణభూతులై రి. వారికి మా (ప్రత్యే
కాభీ వందనములు,

తెలుగు పాఠకులు (శ్రీ దాస కవిత్వము చదివి, ఆకళింపు చేసుకొని
ఆనందించి మా ప్రయత్నమును సార్థక పజతురుగాక ।

కరా ఈళ్వరరావు
ప్రకాశకుడు .

Prof. 5 V. JOGA RAO, M. A., Ph, ౨,
Head, Tel. Dept., A, U. P. ౮. Centre,
President, Guntur Dt. Writers’ Coop. Society,
[Formerly Professor, Leningrad University]

సంసాదకియము
[పరోచన ;

ఒక పుంభాన సరస్వతి ఒక బహుముఖ సారస్వత (ప్రపంచ విరించనుడు విని
పించిన కవికాకళా కల విపంచీ ముఖ వికస్వర స్వరములను విని పరవశించిన యొక

మహాభాగ్యశాలి మధురహృదయ స్పందనము లీ పలుకులు.
సంగీత సాహిత్యము లా మహామహాని యుచ్చ్వాన నిళ్ళ్శా; సములు, భక్తీ
దేహము, భావము దేవుడు, రసజ్ఞత రూపము, (బదుకంకా యొక సుదీర్హ హరికథ,
కృత (ప్రతి హరికథాకాలకేసము సకల కలా నిక్షేసము, సరన్వతి పేరోలగము.
ఎవడాయన ? ఇంకేవడు! రసవ్జీ ఏత మహేతిహాసుడు (శ్రీ ఆదిభట్ల నారాయణదాసుడు.
అన్ని విద్యల కాచార్యపీఠమెన ఆశునకు గురువు లేడందురు, లేకేషి! జగద్గురువై న
భగవంతుని అంతేవాసియైన ఆయన కలవడడని కళ లేదు, సాధ్యముకాని విద్యలేదు.

భానో”.

దాసభారతి ;

జీవితము నొక కాలక్షేపముగా గాక ఒక కఠోర వ్యాసంగముగా ఒక కళా శకే?ిగా
ఒక మహాతపస్సుగా ఒక మధురానుభవముగా గడపిన మహాభాగు డతడు. ఆతని
పండిన గుండెనుండి బాహిరిల్లి న దొక బహుముఖీన సాహిత్యము. అందు (శ్రవ్య
దృశ్య కొవ్యములు గలవు. హరకథలు గలవు, హరికీథలుగలవు శతకములు గలవు.
వ్యాసములుగలవు, విమర్శలు గలవు. పద పద్య గద్యములు వేసిన వాలకము లనేకము
గలవే, బహు భాషా వై దుష్య ఫలములు గలవు. కాని చిత్రము, అంతటి సారస్వత
మహా(స్రష్టకు అంతటి కవిశాంతర్జ్భుష్టకు హరికథా పితామహుడుగా మా(్రమే పేరు
మిగిలినది, ఆది శంకరు డంత మహాకవియా, వివేకానందు డంత విశ్వకవియా కాని
చివరికి (ప్రవ క్రలుగా మాత్రమే వారు లబ్ద (ప్రతిషులెరి. ఒక అన్నమయ్య, ఒక
క్షేత్రయ్య, ఒక త్యాగయ్య . కవితా సరస్వతీ కళాస్తానము లంటిన సరసా(గ్రేసర
చత్రవర్తుఅయ్యు నీను మిగిలిన వాగ్లేయకొరులుగా మాత్రమే వాసికెక్కిరి. కవి
చత్మిక టంథము లందు వారి పేరులు కానరావు, ఏల ? వాళ్‌ వార్‌ (ప్రధాన. కర్మ.

2

క్షేత్రములు వేరువేరు. అక్లే యైనది ఆదిభట్ల వారి సంగతి, కవిత. కాదు వారి (పదా
కర్మ కే[త్రము, హరికథ వారి జీవిత సర్వస్వము, ఇ

[గంథపరికల్పనసముదేశము :
©

వారి 46 కృతులలో 14 హరికథలు (14 సంపుటములు - 21 కథలు), హరి
దాసులు వల్లె వేసి కొనుటయే గాని వానికి సాహిత్య జగ తున పఠన పాఠనములు
లేవు, 18 అచ్చ తెలుగు కృతులు. ప్రాచీనములై న అచ్చ తెలుగు కృతులే తెలుగు
వారి కచ్చివచ్చినవి కావు, ఒక యెనిమిదీ కృతులు కేవల సంస్కృత భాషా ఘటి
తములు. అన్యుల గీర్వాణమునకును హర్షించు ఆంధ్రులు తమ సంస్కృతము నెందు
లకోగాని అంత సరకు సేయరు. మిగిలిన వానిలో సుమారేడు అనువాదములు.
సంస్కృతము నుండి చేసిన తెనిగింపులను దాసుగారు అచ్చ తెలుగుననే వెలయింతు
రది వారి శపథము, కాకున్న ఆదినుండి అనువాద సాహిత్యమున కలవాటు పడిన
మనవారు కనీస మీకృతుల నైన కాతరు చేయకుందురా ? ఆయా కారణములచే
దాసుగారి సాహిత్యమునకు రావలసినంత పేరు (ప్రతిష్టలు రాలేదు. కాని ఆ హరి
కథలలో అపురూపమైన క్యమకవితాగానముకదు. ఆ అచ్చ. తెలుగు కృతులలో
వెనుకటి కృతుల కంటెను వెక్కసమైన నియమ మున్నను ఆతిమా(త్రమెన హృద్య
మైన వైశద్య మున్నది, సర్వ పూర్వాం(ధ్ర (ప్రౌఢ (ప్రాబంధికుల గాఢపాక మగు
సంస్కృతమునకు లేని చవి యున్నది. ఆ సంస్కృత కృతులలో కింకుర్వాణ
గీర్వాణములై న (పయోగవిశేషములు గలవు. కాళిదాస కళాకౌశలము గలదు.
కాదంబరీ స్వాదుత్వము గలదు. పండిత శుండాలముల ళ్లాఘా శిరః కంస సమర్థ
సామ(గ్రి గలదు. ఆ యనువాదములు మూలము మాలిమిని డక్కగొన్న వయ్య
న్వతం(త్ర కృతి (ప్రతిపత్తిని గల్లి నట్లు కౌళల పేశలములై యున్నవి. ఆయీ
యోగ్యతల కవ్నిటికిని తగిన కార్కాణగా ఇదిగో (గ్రంథ మిక్కడనే యున్నది.

గంథ న్వరూపము :

ఈ (గంథ మొక సంకలనము. దాసుగారి కవికా సుమారామ మధుకోళము.
ఉసలబ్ధిములగు. వారి కృతులను న ప్పధా విభాగించితిని__హరికథా సారణి, కావ్య
సారణి, శతక సారణి, రూవక సారణి, ఆచ్చిక సారణి, సంస్కృత. సారణి,
అనువాద సారణి యని. ఒకొ-క సారణియందు ఆ యా తరగతుల కృతులనుండి.
సందర్భ విరపేకముగా సరసార్థ వ్యక్టిగల చక్కవి కవిథాంశగల. ఫద్యముల

3

కతీసయముల నొక శతపుట పరిమిత సంపుటమునకు మా;త్రము సరీపడు నశ్లైన్నిక
చేసి ప్రతిపాదిత విషయస్వభావమును బట్టి వ్యపదేశ మొనర్చితిని.. దాసుగారి
కృతులనిండ భక్తిబంధురో కులు, సూ క్తులును కోకొల్లలు. వానిని త్వరలో
“భ కి సధ, “సూక్తి సుధ” అను పేరున (ప్రత్యేక కృతులుగ దాసభారతి
(ప్రచురణముగ వెలయించు సంకల్పముతో వాని నెక్కు.వగ నిందు (గహింపలేదు.
అయితే గ్రంథాంతమున దాసుగారి దౌహి(త్రులు కీ. శే. ఉపాధ్యాయుల సూర్య
నారాయణరావుగారు సేకరించిన: సూక్తులందు కొన్నిటి నొక అనుబంధముగా
చేర్చితిని. మరియొక అనుబంధమున జిజ్ఞాసువుల కోసము దాసుగారి జీవికమందలి
ముఖ్య సన్ని వేశములను వారి జీవిత చరిత్రలను, స్వీయ చరిత్రను, నాటి వార్తా
పత్రికలను ఆధారము చేసికొని కొల(క్రమానుసృతమైన యొక వట్టికగా రూపొం
దించితిని. మూడవ యనుబంధమున నారాయణదాస (గంథావళి గురించి అవసర
మైన వింగడింపుల (క్రింద ఆ (యా (గ్రంథముల స్వరూప న్వభాసముల గురించిన
స్తూల విర్చేశము, ముదణ (ప్రచురణాదికము గురించిన వివరములును గలపు.
ముందు విషయసూచికలో (గంథస్థ సర్వ విషయములు యథోదాహృత (క్రమముగ
చూపబడి నప్పటికి చివర నాల్లవ యనుబంధమున పాఠకుల సద్యశ్శీలన సౌకర్యార్థము
అకారాది విషయాను; క్రమణీక చేర్నబడినది. ఆయా విషయముల గురించిన ఆకర
ములు (గ్రంథ శరీరమునందే తశత్రత(తోచితముగా ఉదాహరీంపబడినవి, (గంథ శరీర
గతములు కావలసిన మరికొన్ని యంశములు పరసాత్సరిగల్పితములు అనుబంధవబ
లకు ముందే “పరిశిష్ట” శీర్షిక (క్రింద సమీకృతములు. ఇదీ (గ్రంథము యొక్క
స్వరూపము,

కవిత్వ పరమార్గము ;
థు

ఇక కవితానుశీలన మించుక, (శ్రావ్యమైన శబ్దముద్వారా రమ్యమైన ఆర్థమును
హృర్యీమెన అనుభూతిగా పరిణమింప జేయుచది కవిత్వమని నే నెరిగిన సర్వ
నిర్వచనముల సారాంశము. (శ్రాన్యమైన శబ్దము అనగా అనురూప శబ్దజాల పునః
పునరావృ త్తి యని కాదు. లేక కొంద రనుకొనునట్లు ఉచ్చారణ సులభములై చర్మ
(శ్రవఃపేయములై న వనీయుగాదు. సందర్భ సుందరములై తదర్ధశ క సందీపకము
లై రుటితి స్ఫ్సురణకరణ పటువులై వీనులున్న మది కించునట్టివి, రమ్యమైన అర్థ
మనగా రాకేందు రేఖకాదు, రాజీవ రాజికొదు రజనీ ప్రియసఖము' రమణీ మణీ
ముఖము కౌదు = కని కనీనికాప్పనీత మైన యొక నిష్టుర కుష్టరోగి కృమికుల సంకు

శ

అకులాయము కొయము, ఒక ముష్టివాని ముదనష్టపు మొగము కూడ రనజ్జజనమనోజ్ఞ
ములే యగును. అలౌకిక లక్షణమైన రసానుభవ రహస్య మదే. హృద్యమైన యను
భూతి యనగా ఉషస్సుషమాసుభగమైన యొక శుభ సమయమున ఉపరితల మరు
ణొడుణ కుండలిత శలామండలమై, శిఖరాంచలము సద్యోభ్యుదిత బాలభాను రోచి
ర్వీచీ సముజ్జ్వలమై, హిమనిర్ణ రోప (క్రమ రమణీయమై కన్పట్టు కాంచనగంగాశై ల
శృంగమును చూచినంత కలుగు .సురుచిరానుభూతి కాదు ఆ మహిమాలయమైన
హిమాలయ దృశ్యమున శశాంక శేఖరుని జటా విటంకము స్ఫురించవలె. (ప్రియ
వల్హ భయొక్క- ,సల్లలిత సంగీళము విన్నప్పుడు కాదు తదుపరి తదాయల్లక భరమున
మన్నప్పుడు మనఃకర్ష కుహరమున ఆ మధురస్మృతి మారెలుగిచ్చునప్పు డదీ
యనుభూతి. వరుసపెట్టి జిలేదీల నొక యద్దసేరు. ఆరగించినప్పుడు కాదు అపూప
విపణిలో అద్దముల ముందు అందమైన పశ్లెరమునందు తీరుగా పేగ్నబిడిన పలు
పేటల కెంపుల డవురుగళ్లీల వలె నున్న వానిని నోరూర కన్నార గాంచినప్పు
డదీ గుండియ గుత్తగొన్న యనుభూతి, ఆయా వ_స్టింద్రియ సన్నికక్షము వలన
అప్పటి కప్పు డేదో యొక లౌకికవాసనా వాసితమైన అనుభూతి (ప్రతి పశువు శిశువు
క్రిమి కీటకము గూడ పొందును అనుభో క్ర మానవుడే కానక్కర లేదు. సర్వ
క్ఞానేంద్రియములకును సాక్షిభాత మైనది మనస్సు. ఆ మనళ్ళ క్తి పండిన అదృష్ట
వంతుడు మానవుడు, జస్మతః పాప్త సంస్కారనుతో, స్వయం కృషి (ప్రలబ్ది
ఫరిణశితో, ఆలోచనాశీలమైన మసస్సుతో, నైక భొన వ్య క్రీకరణ శ క్రిమంతమైన
వాక్కుతో సకుప్రపంచము నండి తన పార్టక్యమును సార్థకముగ నికాపించుకొని
ఏ విషయము నైన ఆత్మసాక్షికముగ అనుభవించ గలవాడు ఆవిష్కరించ గలవాడు
మానప్పడు, అందుచే అతడు పొందు అనుభూతి మందలో నొకడు పొందినట్లుండ
గూడదు. మందిలో నొకడు పొందినట్లుండవలె. కేవల రుచిజీవి సకువు. అభిరుచి
జీవి మానవుడు.

దాసుగారి. కవితాశయప,లు :
పూర్వోక్త నిర్వచన పరమూర్ధమునేకు లక్ష్య భూతమైన కవితాపదార్థము
కావలసినంత గలదు దానుగారి కృతులలో. ముందు కవి యన్నను కిఎత్వమనస్నను
ఆయనకున్న ఆశయము లెట్టివో పరిశీలింతము :
“కవి స్సాజత్తయీ మూర్తిః కొవ్య మేతచ్చరాచరమ్‌
న కళ్ళి ద్వస్తుతో భేదః కార్యకారణయో _స్తయోః”

క్ష
' క్‌

అని వారి వక్కణ (చూ, కచ్చపి-పుట 49). కావ్యము లోక మంళటీని

లో గొనగలదవియు, కవి వేదమూరియెన భగవంతుని వంటి వాడనియు అవగా ఆక
డొక మహ్మాస్రప్టయనియు, కవికిని కావ్యమునకును గల యనుబంధ మనినాభావ
మనియు అనగా కావ్య మతని అంతరంగ సంతాన మనియు భావము. ఆంతబటి
ఆకాశములో లోకబాంధవు డనిపించుకొన్న వాడెట్లు ఏకైక వ్య క్తిగా
రాణించుచున్నాడో అ'ప్లే లోకములో ప్రతిభావంతుడైన కవి యొక్కడే పరమ
విశిష్టడుగా పరిగణింపబడుననియు చతుర్విధ పురుషార్థములకును కావ్యమే ఏకైక
సాధన మనియు, సంగీతము పుష్పమైతే సాహిత్యము తత్పరాగ మవియ్క ఆ స్థికత
యే ఫలమనియు కై వల్యమే తద్రస మనియు దాసుగారి యభిప్రాయము (చూ. పుట
49). మరియొకచో ఆయన సత్కవి యొక్క ఆంశర్యము నిట్లు సంభావించిరి = ఆతడు
నర్వరసాత్ముడుు సర్వభూతమయుడుు పరవశ సుఖయోగుడు చిత్ర సంకలు
భోగుడు, దైవాధీన మనః (ప్రవృత్తి గలవాడు గాక స్వతంత్ర రచనానిపుణుడు,
దయార్ద్ర చి త్తుడు, సత్య నిష్టుడు, కళాచణుడు అవి (చూ. పుట 19). కవి
యన్నను, కావ్య మన్నను ఇంతటి సముడా త్త భావన చేసిన అంతర్వాణు లరుదు.
సత్కని లక్షణము లన్నియు ఆయన తనలోనికి తాను తొంగి చూచుకొని చేపిన
నిర్టేళములే యని ఆయన నెరిగిన వారందరు (గ్రహింపగలరు. సత్కవి తన కావ్య
దర్శమున సర్వపచదార్థములను విశకలితముగా (ప్రతిఫలింప జేయగలడు, అళవి వలె
లోక కల్యాణ కరణ మన్యుల కసావ్యము, ఎంత (ప్రతిభను (పదర్శించి శై లీలా
లిత్యము జాలువార ఎంత రసవంతముగా చెప్పినను “తారాశళాంకము” వంటి కావ్య
మసత్కావ్యమే యగుననియు వారి ఆశయము (చూ. పుట 60). ఆశయముకాదు
ఆచరణము, తమ పలుకృతులలో. వర్ణనల రూపముగను, ఉసమాద్యలంకాముల
రూసముగను, విషయగతముగా తగిన నందర్భములు వచ్చినప్పుడు సరేసరి, ఎన్ని
లౌకిక విషయములను వాని (ప్రాణస్నాయువులను బట్టి పరిశీలించిరో చెప్పలేను.
తమ హరికథాదీక కృతులలో భక్తిసుధలను నూ క్రిసుధలను నికేపించుట కాదు
దేశమంతయు తిరిగి తిరిగి ఊరూర వాడవాడల హరికథా కాలక్షేసములు “సేయుచు
నడుము నడుమ సందర్భములు కల్పించుకొని భగవద్భ క్తిని దేశభ క్రివి సమాజ
విమర్శను, భారతీయ భవ్యధర్మమును తన జన్మ క ర్లవ్యముగ భావించి ప్రచారము
చేసినారు దాసుగారు. 8.8.1998 న విశాఖపట్టణమున జరిగిన యొక మహాసభలో
"శృంగార సర్వజ్ఞ" విరుద ప్రదానమున కర్లు లైన దాసుగారు తమ కృతులందు

లీ
\ r
4

సలలిత శృంగారమును సముచితముగ పోషించుటయేగాని తారాశళాంకళకొరుని వలె
వెక్కడను ఇంచుకంత. మేర మీరిన వారు గారు,

నహ జక వితాశాలి ;

“సహజ - కవిత్వశాలిణ గురించి చెప్పుచు వారు = ఏ వేడబములు లేక కావ్య
దోషముల నుజ్జగించి ఆనందోప దేశములు జనానీకమునకు కలుగునట్లు జగద్దికముగ
కవిత చెప్పునసిరి, “వింతవలె. (బాత సంగతి న్వెల్ల డించు” సవిరి (పుట 50),
దాసుగా రెక్కువగా చెప్పిసవి (ప్రాతకథలే. కాని ఆ చెప్పుటలో (ప్రతి (పత్న కథ
యందు నొక నూత్న సరిష్కారమును జూపిరి. అసలు కవితలో నున్న రహస్యమే
అది;

“దృష్ట పూర్వా అపిహ్యర్థాః కావ్యే రఫ పరిగహాత్‌
సర్వే నవా ఇవా భాంతి | మధుమాస ఇవ (ద్రుమాః ॥

అని ఆలంకారిక పచనము. సహజకవిత్వశాలి యనుటలో వారి యుద్దేశము 061
by temperament = అనగా i‘Iama poet in sprite of myself” అని
నక్కాణీంచిన బై రను మహాకవి వంటి వాడని. అసలాయనయే ఆ సహజ కవిత్వ
శాలి. ఏ విద్యా విషయమునను గురువు లేనక్షే ఆయనకు కవితా గురువులును లేరు.
ఆయనకు కళలకు భగవంతుడే గురువు, విజ్ఞతకు లోకమే గురువు, కవితకు
హృదయమే గురువు. సహజ కవిత్వ మనగా నెట్లుండ వలెనో దాసుగా రెంత
చక్కగా చెప్పిరో చూడుడు;

+ గీN॥ సాగి కమ్మెచ్చునన్‌ వచ్చు తీ(గ కరణి
సాలె పురుగు కడుప్పలోని నూలు వలెను
దబ్బునన్‌ దొర్లి పడు కొండధార మాడ్కి.
సహజ కవిత బయల్వడి సన్నుతి గను, (పుట £9)

ఆ యసమ లనుసమములు. సత్య (ప్రత్యయ స్థాపనాచార్యకములు, ఎట పట్టి చూచి
నను ఆయన కవిత్వ మలవోక చెప్పినట్లుండును. సహజత్య ముట్టి పడుచుండును.
వ్యాస పీఠముపజ్జ బాసికపట్టు వేసికొని గంటముతో కనితాకలకంతికి గండక త్రెర
వేయునట్లుండదు. స్నానశాలలో జలయం[త్రపు తుంతుర్వని మేన (త్రుళ్ళిస లాడి,
నంత బయల్వెడలు కూనరాగము వలెనుండును. బహుజ న్య్మాంతరసాం(ద్ర సంస్కార
విలమున ఆయన అలవోకగా చేసిన అధరస్పందనము లందును మధురిమలు

}

తొణీకిస లాడుచుండును. ఆ పద్యము" లా సదము లో కూర్పు లా యూహలు
ఫ్లాస్కునుండి కప్పులో పోసిన కాఫీ (ద్రవనవోష్షతవలె సద్యః స్వాద్యముగానుండును.
సహజకవి = “(బ్రతుకున సుంకం బెజు(గక = స్వతంత్ర రాజ్యంబు సేయ (ప్రభువు
వలె'.... పతివ్రత వలె, సత్యవతి వలె నిత్యసంతోషియని యొకచో వా(క్రచ్చిరి
(పుట 69), అంత సహజకవిత్వశాలి కనుకనే ఆయన అంత సర్వతం(త్ర స్వతం(త్రు
డాయెను,

“ఎందుకో పెద్దలు పడిక 'పేర్చతీచిరి

యాట పాటలు గొల్వున కనువగునటు

తెల్ల ముగ నున్న నలిగిన తెన్ను మాని

తొక్కు బెడ(త్రోవ నా వంటి నిక్కు( బోతు” (వుట 48)

ఆది పెద్దలు నడిచిన కుణ్ల మార్గ మైనను తన కంత పడదని గడుసుగా సూచించిరి.
“మురారే సృృతీయః పంథాః” అన్నట్టి దిది, ఆయితే మురారి గురుకుల క్షి వ్షుడు.
కవితా జీవాతువులై న కావ్య హేతువులలో (ప్రతిభ గరీయసి, ఆది కవితకు (ప్రాణ
సారము. (ప్రతిభా సహకృతమైన సృష్టి నిత్య (పత్య(గ్రము. ఎస్పటికప్పుడేదో యొక
నవ్యసిసృక్ష తత్స్వభావ జీవలక్షణము. అందుచే దాసుగారివలె (ప్రతిభా సమ(గ్రు
డైన కవి పూర్వకవి (పొఢ మార్గములు తన కెంత నచ్చియున్నను తన పుంత తా
నేర్పరుచు కొనును. జీవితమున మహాజన మార్గానుసరణ మవళ్య ముపాదేయమే
గాని సాహిత్యమున (ప్రతికవియు ఎవరి జారి వారు చూచుకొనుటమే మంచిది.
ప్రతిభావంతులైన (ప్రాచీన మహాకవు లందరు చేసినసవి యదియే. లేకున్న
కవిజగ త్తున వారికొక వ్యక్తిత్వమే లేదు, విశిష్ట (ప్రసక్తి యుండదు. దాసుగారి
యూహ యదే.

(వాచీనకవి (ప్రతిపత్తి తి:

అయితే తృణీకృత బ్రహ్మపురందరుడై న ఆయన దుర్విదగ్గులగు వ్రత.
స్పర్ధులకొక పెడసరపు కొర్రువలె గన్పింతురు గాని హద్దుమీరిన యహంకొరము
గాదు వారిది. ప్రాభీనుల. మీదన పెద్దల మీదను గౌరవములేని గర్విస్టులుకొరు.
తన “జగజ్లోతి” కి తాను వ్రాసికొన్న పద్య పీఠిక లో...

ఉకావ్య రచనకు వాల్మీకి కావలయును
.. తగును వ్యాసు(.డొకండె శాప్రంబు( దెలుప

8

శక్తి లేమి నెబీ(గియు లజ్జ న్లాజంిగి
చ్చే _త్రవలె నటియించెద విధిశమున.”

అనియు ఈ 'కచ్చపి' 50 వ పుటలో.

“కాళిదాసుని రఘునంశ కావ్యము! గను
గొనియు, భవభూతి నాటకమును జదివియు
బొణు గద్య మరసియు( గవనము జెప్ప
వెజప( డద్దిర నా వంటి వెల్టీ వాడు"

అనియు తన వినీతిని మనస్సాను వినిస్సుత మధురాభిరుచి (ప్రవంతిగ (ప్రకటించు
కొనిరి, ఇంకను పలుకృతుల పలుతావుల వారి కవితాభిరుచులు కొన్ని (ప్రకటితము
లై వవి. (ప్రహ్లాద చరిత్ర పీఢికలో

“పూర్వ కవు లందరున్‌ గడు పూజ్యు అందు
భాగవతు అయి గో స్తనీ పాకముగను
గృతు లొనర్చ్బు నధికుల సంస్కృతమున జయ
దేవు( దెను(గున( బోతనం దెలిసి యెంతు”

సని చెప్పుకొనిరి, మరికొన్ని తావులగూడ వీరిరువురను (ప్రశంసించిరి, దాసుగారికి
వీరిపై నేదో ప్రత్యేకమైన మక్కువ యున్నదన్నమాట. దావి కింకేమి కారణమై
యుండును! ఆ యిరువురు నీయన వలెనే జీవనమునను కవనమువను పరమ భాగ
వతులు, [దాశిపాక రిరంసువులు. అంతేగాక కడు పిన్నటనుండియు పోతన
భాగవత మీయనకు భావగతము పంచవర్ష దేశీయమైన (ప్రాయమున భాగవత
పఠన (ప్రావీణ్యమునకు బహుమతి నందిరి. ఉపరి పోతనయు నీయనయు నహజ
పాండిత్యధురీణులు, అంత్య(స్రాన (ప్రవణులు, (ప్రవీణులు. జయదేవుడు నీయనయు
మధుర నంగీత మధికాంతరంగులు. వెరసి మువ్వురును పరమశథావుక పట్టభద్రులు.
ఈయన కించునట్టి మరియొక జగదేక మహాకవి గలడు, “షేక్స్సియరుని వరటి
కవి నభూతో న భవిష్యతి” అవియు, “తన కావ్య దర్పణంబున జగము నెల్ల
జూపిన మహాను భొపు6(డు. భారతీయులలో వ్యాసు(డు, ఆంగ్రేయలలో షేక్స్పియరని
నో యభి ప్రాయము" అనియు తన *నవరస తరంగిణి పీఠికలో ఢంకొ బజాయించి
చెప్పిరి. కాళిదాసు కంచెను షేక్సియరు నధికువిగా నంభావించిరి. దానికి కారణము
షేక్సియరు క విజగచ్చక్సు వగుటయేకాదు.-” షేక్సియరుడు సహజ పండితు(డు.
స్వతం(త్ర కలనా చతురు(డు, పరుల కట్టుషాట్లకు లొంగక యథేచ్చగా. గావ్యంబు

9
భొనర్చెమ. మజియుం బెక్కు శబ్దంబులను నిజేచ్చాను సారార్థంబుల వినియోగిం
చెను. కొళడాసుండు ప్రాచీన నిబంధనములకు లో(బడి కృతు లొనర్చి.”
(చూ. (శ్రీ నారాయణ దాస వ్యానపీఠము _ పుట 168). ఈయన కచ్చివచ్చిన
గుణములే షేక్సియరులో నున్నవి. అందులకే ఈయన కంత నచ్చినా డాయన,
సదసత్కావ్యవివేచనము :

ఆ షేక్సియర్మాశిదాసుల రసపోషణ విషయమై తాము రచించిన
బృహద్దింథము “నవరస తరంగిణి పీఠికలో సదసత్కావ్యముల గురించి తెల్చుచు
దాసుగారు = “మనసున కింపగు శద్దార సమూహము కావ్య మన(దగినది. జనుల శే
శబ్దారసమూహమువలన మనసున కుల్లాసము గలిగి సత్కర్యాచరణమున
కుత్సాహము కల్లునో యట్టిది సత్కావ్యము. జనులకు భయ శోక జుగుప్పా (క్రోధ
ముల బుట్టించి దుర్మార్గమునకు( బురికొల్చునది యన ,.వ్యము ." అనియు,
అందులోనే కవిత్వ ముఖ్యలతణమును, (ప్రయోజనమును విశదీకరించుచు “థసము
చెడనీయక యమ కప్పష్షిగ చెప్పుట, సందర్భకుద్ది గల పద్యపయోగము, స్వితం(త్ర
ముగ కథను గల్పించి యపూర్వ మగు నూహం దెల్పుట, అతుకుంచక సద్దెము
లల్లుట, పండిత పామర రంజకముగ మృదుమధురోచిత శబ్రంబుల నొందు
పరుచుటయు కనిత్వమున ముభ్యాంశములు. సర్వసాధారణానుభవమును యథోచితం
బుగ( దెల్చి జతుల హృదయంబుల కెల్ల రస ముప్పతిల్లం జేసి నీతి న్ఫోధించుటయే
కవితకుందగు ప్రయోజనము” అని యుద్దా టించిరి. వేరొకచో - “భ్యాతిమీర మంచి
కొవ్యమున్‌ విరచించి కవి తాను తరించి లోకమున్‌ దరింపించు” ననిరి, తమ
(ప్రహ్లాదచరిత్ర పీఠికలో - అంధప్రాయమైన పూర్వ (ప్రబంధాను కరణమును
గ ర్లించిరి. (ప్రొఢథకల్పనల పేర అనుసృత మగు క్తి ష్టభావనా మార్గమును నిరసించిరి,
అ(ప్రవిద్ధములు ఆ(ప్రయుక్రములా నగు పదముల (ప్రయోగము . నీనడించిరి.
వై శద్య మనుపేర పేలనత్వము (ప్రదర్శించుటను తెగడిరి. (చూ. కచృపి =
పుటి 18. లోకపు మానిసులలో తలచినట్లు చెప్పువారును, చెప్పినట్లు
చేయువారును మిక్కిలి యరుదు. ఆ యరుదైన వారిలో మిగుల నరుదై నవారు
భావితాంత్‌ఃకరణ శిరోమణి దాసుగారు. ఆయన (ప్రకటించిన కవితాశయము
లెల్ల ఆయసకవిత కవళ్యము చెల్లును, |

ఒక మదులవాశయము:
తమ దైన మరియొక మధురాశయమునే భంగ్యంతరముగ సారంగధర నాట
శమున నిట్లు సూచించిరి :

10

పీక చిజుజాలపే జిలిజిలంబాజు సెలయేటి
నీటి'పై లకుముకి దొ(టు జూచి
నానాట నలవాటు బూని మెల్లన. జేర -
వచ్చు జింకల రూర్మిపాటు జూచి
మడు(గుల( జేజలాడి బెడిదప్ప టొడ్డుల(
టొలియించు నేనుగుపోటు జూచి
దువ్వి మృద్దుగొనుచు దొడ్డపులుల తోడ
నోటాడు చెంచెత [| జూచి

వర్ష నము 'సేయుచున్‌ భూరి వనములందు(

బలురకంబల పిట్టల పలుకులకును '

స్వరము గట్టుచు( జెట్టుల పట్టరందు

పద్యములు (వాయు భాగ్యంబు సట్టు నెపుడు!”
అసలు దాసుగారి నింత నిసర్గ మధుర (ప్రకృతిని, బహుళ కళా సురఖిళాత్మువి జేసి
నది వారి: యఖిజన నుజ్జొడ నావరించిన సువర్హ ముఖీ సజీవ (స్రోతస్వినీ పరమ
రమణీయ పరిసర (పకృతి. “దకృతినవి (తివి రస ప్రసువుగా భావించిన ఆ మహాను
భావు డా తరంగిణీ నము తంగ తరంగముల గముల గలగలలలో తీరన్ల వానీర
నికుంజ కీకీదివి సంకుల క కింకిరాత సమరకళా హళొాహళ కలిత లలిత కల రూబి
తములలో వినిపించిన సంగీత సరస్వతీ కచ్చపీ,శుతులను కనిపించిన కవితా సరస్వతీ
దరహానములను తన కళాభిరుచి వికాసమునకు సంచకరువుగా (గ్రహించెను.

దాస కవితా దర్శనము

కవిత మహత్వము :

దాసుగారి విర్యాణానంతరము 20-1-1915 కేది ఆంధ్ర సత్రికలో (శ్రీ చెళ్లపిళ్ల
వెంకటళాన్తగారు - “గానమునందు వలెనే కవిత్వమందుగూడ (శ్రీ దాసుగారికి విశిష్ట
స్తాన మీయక తప్పదు” అని వక్కాణించి యుండిరి. ఆ వె వై శిష్ట్య మెట్టిదియో
యథావకాశముగ సరిశీలింతము. ఏ కవి: నను అతని సాహి తీసర్గమునకు ప్రధానము
లైన యుపాధులు నాలుగు; ఊహశాలిత (Imagination), అసుశీలసము (Obser-
vation), విషయజ్ఞత (Information), అనుభవము (Experience). కవి

11

సాతమామ్యడై తే ఆత' డే విషయము నే యుపాధి నాశ్రయించి ఆవిష్మరించుచున్నాడో
తేలిపోవును. ఆదే మహాకవియైతే ఆతడు ' సర్వమును అనుకూతి ' సాక్షి కముగనే
ఆవిష్కరించినట్లుండును, అయితే మహాకవియును సొమాన్యకవివలె సం'ఘోస
జీవియే, ఇరువురి ఆనుభవ సరిశాహమునకు నొక అవధి యుండును. ఆతడెంత
మహాకవియైనను తత్కావ్యగత సర్వవిషయములు నతని అనుభూతి పరిథిలోనివే యె
యుండుట కవకాశములేదు, కొని యతడు (ప్రతి విషయమును తన ప్రతిభా(ఫ్రకర్ష
మున మనశ్చకువు ముందు సాక్షొాత్కరింపజేసికొని అంతస్పన్నిధి చేసికొని కా ననుభ
వించినట్లుగనే ఆవిష్కరించును, అందులకే సామాన్య కవుల వాక్కులు చెవికెక్క-వు,
మదికించవు. అందు పేలవత్వమే గాని మార్షవ ముండదు. కాఠిన్యమే గాని మస్ఫ
ఇత్వముండదు. మహాకవుల వాక్కులు సద్యోహృద్యములు సహృదయ నైవే
ద్యములు, శక్తిమంతములు, అర్ధగంభీరములు, చిరస్మరణీయములు, లోకమున
శృంగారమును పోషించిన కవు లెందరు లేరు ? అందులో నెందరు కాళిదాస భట్ట
బాణ భయదేవామరుకుల చాయలకు రాగలరు ? అట్ట మహాకవులును కొక వట్టి
సామాన్యులునుగాక మధ్యస్థముగా మరియొక కోవ కవులుగలరు - విగగ్గమా(త్రులు,
తరచు మన మెప్పులకు బాశతులై న కవులలో ముక్కాలు మువ్వీసము వీరే.
సామాన్యకవుల చేతిలో ఇత్తడి యిత్తడియే, పుత్తడి పు త్తడియే; పిండలి పిండలియే
పిప్పి పిప్పియే. అదే విదిగ్దుని చేతిలో నయితే విరాకార కనకళలాక నిపుణతమై
నగిషీలు చెక్కుకొనును, నగల రూపము ధరించును. మహాకవి చేతిలో ఇత్తడి
గూడ పుత్తడియగును. ఇదే భేదము, ఆ కోవకు జెందిన మహాకవులలో కోటికి
పడగె త్తీన వాడు నారాయణదాసు, ఎమందురా ? ___

రరువోజ॥ తొల్లింటి వారు చదువుకొను పెల్ల
తోడివారలకు( బెంద్రోవన జూపుటకు,
మళ్లీ 'పుకైడు తెపుల్‌ మాన్సించు మంచి
మందిచ్చి విచ్చలుం (బతికీంచు కొఆకు, (కచ్చపి=పుట |)
భారతీయుదైన మహాకవియే ఆనగలడీ మాట.

“ధరణిం జీ(కటివేశ దవ్వు వెలు(గున్‌ దర్శించు కందోయికి

న్మటీ యే వస్తువులై నం దోంచనటు నిన్‌ ధ్యానించు నవ్వాని క

ద్రిర యీ లోకవికారముల్‌ మది రవంతేనిం గస(నావుగా

ఆరయంగా( దన జీవితంబున మహాత్మా ! సూర్యనారాయణా!

(కళ్ళపి = ప్పటి 68)

12

అమరన్‌ బంగఠునుండి దాని దగు చాయన్‌ వేలు ఫేయంగ శ
కరము కొనట్టుల నిజ్ఞగం బెడపరా దయ్యారె నీన్నుండి?; చ
(క్రమునం గోణము రీతి నారయ(గ నీతై 9లోక్య మేపారి నా
శము నీ యందున( జెందుచుండు పరమేశా! సూర్యనారాయణా !
(కచ్ళపి = పుట రి)
ఆ ఊహలలో నున్నది మహత్యము. వాని నుచితోపమముగ విన్యసించుటలో
నున్నదీ కవిత్వము,

ఊహవె భవము :

దాసుగారి సముదా త్రమెన ఊహావెభవ మాయన సర్వకృతులందును దర్శన
మిచ్చుచునే యుండును. ఆ వైభవ సాంద్రత నొక్కచో సందర్శింప వలెనన్న
నిందలి నంస్కృత సారణియందలి “త త్వదర్శనము, “భక హృదయము, “ఈ
శ్వర తత్వము", “ఆదర్శ పురజనులు” ఆను శీర్షికలు చూడదగును. అయికే తదవ
గాహనకు తాదృశచక్షువు కావలసి వచ్చును. ఆ ముప్పదికి పైబఢిన ళ్లోకము లందు
ఉదారోహలేకొక (ప్రతి శోపమునందును కవితా కల్యాణి కటాక్షము లైన ఒక అలం
కారమోో చమత్కారమో లేని శ్లోకమే లేధనవచ్చును. భావసంసద యందు ఆయన
యెంత సంప్రదాయ విధేయుడో అంత సర్వతంత్ర స్వతంతుడు. అభ్యుదయ
భావుడు; ఎంత (ప్రాచీనుడో అంత నవీనుడు. ఎంత పారనూర్టిక చింతకుడో
అంత ఐహిక లోకజ్జుడు. తన భర్త దృక్పథమును స్థాపించు కొరకు
శాస్త్రములను, కర్మకాండను జపతపములను, ద్ర్వైతా ద్యితములను, జ్ఞాన
మార్గమును గూడ కాదనుటకు వెనుకాడలేదు. (చూ, కచ్చపి - పుట 68). (క్రతు
విరాసమును కంఠోకి గా చేసిన సందర్భమునకు కచ్చపి = పుటలు $౧, $1 చూడుడు,
పూర్వోక్త పుటలందే దాసుగారి కెంత సత్యదయా (ప్రత్యయబుద్దిగలదో తెలియ
గలము. “ఆదర్శ పురజనులు ఖండికలో పరమ నవనాగరిక భావనను జూడగలము.
అ సందర్భము లన్నిట ఆయన వ్యక్తిత్వము చక్కగా (ప్రతిఫలించినది, కవి
యొక్క సముదా త్త వ్య క్రిత్వము కళాత్మక్తముగ వ్యక్త మైనప్పుడే అక్కడ కవిత్వ
ముండును, మహత్వ ముండును. ఆయన శతకము లన్నియు సార్జవముగ ఆయన
వ్యక్తీత్వ వై శిష్యము నభివ్య క్ర మొనర్చినవి.

ఈ. కచ్చపీ(శ్రుతులను బట్టి వారి విశష్టోహలన్ను, పటష్టాభి పాయములను
(గ్రమానసారి మ.దాహిరింతును, (పక్కనున్న యంకెలు ఈ (గ్రంథమునందలి పట

13

లను సూచించును. వారి యిష్ట మొక మతమునకు పరిమిత మైనది కాదు. సర్వ
మత సౌమకశ్రేస్యమును, నర్వ మానవ (ప్రపంచ సౌ(భ్రాత్ర, సహజీవనములను
కంఠో క్రిగా కోరుకొనిరి (1). పరిణామవాదమును విశ్వసించిరి. ఆయితే దానిని
దశావతారములతో ముడిపెట్టిన వీరి (ప్రజ్ఞ (ప్రశంసనీయము (4-5). పరిణామవాద
మునకట్టి సమన్వయము చేసిన వారిలో వీరే మొదటివారు, ఇది గజేంద్రమోక్షణ
హరికథలో. తృదచన 1888 లో, సగుణోపాసనను సమర్థించిరి. ఆ సమర్థనమును
సార్థకము చేయుటకై వీరు ప్రతిపాదించిన బొవమ్య మప్పరూపమైనది (65). (ప్రబోధ
వేళ జాసుగారొక ఊఉ త్రమాచార్యులు. ధర్మదేవతాంశ వారి నావహించును,
(9-11,16-21). లోకము యొక్క నాస్తిత్వము గురించి చెప్పునపుడు వారి
కై వాడమును గనుడు :.

కం॥ కలిమి గల వాని = లేమిన్‌
గలవా(డెటు లా(శ్రయించి కలిమి( దెలుపునో
తెలియు(డు లేని జగం వీది
యొలయన్‌ సర్వేశు నొద్ద నున్నటు తోయన్‌ (15).

గీ॥ కలదనిన లేదు, లేదన్న గలదు జగము
నభమునందున( గస్పడు నల్పుమాడిి. (24)

ఏ రూపమునను కడకు యజ్ఞగూపమునను పశుహింస పనికిరాదని వారి దృఢ
విశ్వాసము (90,81,36,38). విద్య గురించి యొక విశిష్ట దృక్పథమును (ప్రదర్శించిరి
(42, 87). తన కాలేజీ అద్యాపకుల యెడ ఆయస (ప్రకటించిన గురుళ క్రి అత్య
పూర్వము (82-63). వీరి దేశభక్తి అనుసమానము (87, 44, 52). వీరి స్వరాజ్య
కాంక్షక్కు ఆదర్శస్వరాజ్య భావసకు అ:శర్షాపిగా నడచిన తారక కావ్య మంతయు
లార్కాణయే. కళాకౌశలము గూర్చి వీ యూహ లపుకూపములు,

ఉఆటపాటలు మప్పుట కలవికాదు
ముక్కు. సెవులట్లు మేనితో ( బుట్ట వలయు”

నందురు. పెద్ద లేర్పరిచిన పడికట్లు మీరుటకు తాను తెగించితినని తెల్పిరి. భగవ
తస క్తి లేవి కళాస్థితివి నిరసించిరి, పరోపకారమే దాని పరమ (ప్రయోజన మని
యుద్దాటించిరి (46.49). వారి మహాభ క హృదయమును పలుకావుల దిలకించి
పులకించనచ్చును కాని యొక (ప్రత్యేకత కై 67.69, 60, 61, 72.78 పుటలు పరిశీ
లింప దోగును. ఆయీ సందర్భములందెల్ల భావమున నడా త్రత యున్నద్నీ భాష

14

యందు వై శద్య మున్నది, ఏదో యొక రూపమున కవిత్వపు కళాయి ప్రత్యక్ష మగు
చునే: “యున్నది.
దాసుగారి సర్వసారస్వతమును పరిశీలింప నక్కర లేకయే వారి 'మేలుబంతి”
యను చాటు (ప్రబింధమును, ఈ కచ్చపీ(శ్రుతులను జాచిన చాలు వారి యూహ
సరిథిలోనికి రాజాలని వస్తువుగాని, వారి వాక్కుచే చై తన్యచకచ్చకితముగాని
భావముగాని యుండబో దపీపించును. అంతర్షషయెన కవి యూహ కగమ్యమైన
దేముండును ? ఉకవిః (కాంతదర్శీ” అని కదా ఆర్యోక్తి
వర్ణనా వె దగ్యము :
ఉ... థి

“నా నృషిః కవి రిత్యు క మృషిశ్చ కిల దర్శనాత్‌

విచిత్ర భావ ధర్మాంశ త త్వ (ప్రథ్యాచ దర్శనమ్‌ ॥|

స తత్త్వ దర్శనాదేవ కాస్తేషు పఠితః కవిః

దర్శనా ద్వర్శనా చ్చాథ రూఢా లోకే కవి(శుతి$॥”
ఆని కొవ్యకౌతుక కర్ర తౌతభట్టు సెలవిచ్చినాడు. అనగా బుషి కానివాడు కవి
కాలేడు. దర్శనమువలన ముషి శ మబ్బును, చి[త్రచి[త్రభావములను, ధర్మ సూక్ష్మ
ములను (గ్రహింపగల (ప్రజ్ఞయే దర్శనము. తత్ర్వదర్శనము కవి లక్షణములలో
ముఖ్యమైనదని శాస్త్రములు చెప్పుచున్నను ఆది వర్ణనా సహకృత మైనప్పుడే కవి
(కుతి లోకనిరూడిని పొందుచున్నది. అందులకే...

“తథాహి దర్శనే స్వచ్చే నిత్యే ప్యాదికవే ర్మునేః

నోదితా కవితా లోకే యావజ్ల్జాతా నవర్షనా॥”
ఆదికవి వాల్మీకి యెంత ఆంతర్షష్ట యైనను ఆయన వర్షనానిపుణుడగు నంతకు కవిత
లోకమున ఆవిర్భవింపలేదు, మన ఆదిభట్లు ఎంతటి ద్రష్టయో ఉపరి నిరూపించితిని,
ఆ బుషికల్పుడు ' “వర్ణనా నిప్పణః కవిః”. అను క కెంతవట్టు లక్ష్య
భూతుడో సరిశీలింతము. వర్ణన యనగా రసభావ (పాంగణ రంగవల్లిక, జ
హరికథ చెప్పుచున్నప్పుడు సరేసరి ఆదియొక సద్యోహృద్య రసానుభవ సమారాధన,
ఆ సంతర్పణములం దిన్ని పర్హనా వ్యంజనముల నెంత యొడుపుగా వడ్లింతురో చెప్ప
నలవికాదు. కనీస మనుస్యూత కథాసూ[త్రముగల ఆయన కృతులను పఠించినను
వరిత 'మొకపాటి భావుకుడై నజాలు ఆ వర్గనలవల్ల నగు కీట్టుదిడీ పది వేలు.
(ప్రకృత మీ 'కచ్చపి' యందలి వర్ణనలు కథాతంతువునుండి దూసిన కాలా
విడిపూనలేగాని విలువకు? మజీపూసలు.

15

ఉదా॥ 1. చూ. పుట ఓక త్రివర్సన. పోతనగారి పంక్తి యొరవడిగ నురవడించిన
యా వరన భయానకరసభావ సముదీపకముగ నున్నది.

2. చూ. పుట 18-చందోదయము :

“పొద్దు సండుటాకు పోలిక రాలె(, గెం
జాయ చిపురు లె తె, గోయిల లన.
జెల(గి కవిసె చీ(కటులు, పూచె. జుక్కలు
'పె ని చందమామ పండు తో(చె”

ఫలతరూపమ మగు నిట్టి యపురూపమైన చంద్రోదయ వర్ణన అంత పండువెన్నెల
కాసిన మన (ప్రబంధసీమలం దెందును నాకు కానరాలేదు. పరిశిష్టము పుట 8లో
గల చంద్రోదయ వర్ణన (ప్రబంధ సాధారణధోరణి నున్నది. $4వ పుట=చం(ద్రా స
మయ వర్ణన యందు భంగ్యంతర వస్తువ్యంగ్య మున్నది.

8. చూ. పుట 6-సరోవరవర్గన, తిక్కనవలె సమాస్మప్రచుర రచన విషయ
మున పిసినారి యీయన. కొని పోతనను వలచి పెద్దనను తలచి యీ పద్యము సద్య
మంతటి నేకసమాసధాటిగా నడిపించెను.

4, చూ. పుటలు 11, 12, 40, 41, 66, పరిశిషము 15, 16. ఈ పుటలం:
'దెనిమీది పద్యములందు వేసవి వేళలు చక్కని వె విధ్యముతో స్వభావో క్రీ సుభగ
ముగా వర్ణితములై నవి. అందొక మచ్చుతునక -

“బార | గారడి సూర్యుండ ! అబ్బరంబు.
కద (బదుకువలె సీ కరకౌశలంబు

అల్ప భౌమంబులన్‌ జూపి యధిక దివ్య
ములను గన్సట్టనీయక మోనపుచ్చు.”

ఇందు_నీ కిరణ (ప్రనరణ నై పుణ మాళ్చర్యకర మనవి (ప్రకృతార్థము. కాని హస్త
లాఘన విద్య అద్భుతావహము గద అను నర్జాంతర చమత్కారము గూడ గమ్య
మానము. అద్భుతత్వ విషయమై (జదుకుతోడి సామ్యము హృదయంగమము.
సద్యాంతమున అల్పములై న ఆధిభౌతిక విషయములను (ప్రకటించి అంతకంటె జీవికి
పరమ (ప్రాస్యములై న దివ్యముల గోచరింపనీయవను నుదా త్స గలీరమైన యూహ
మృదంగ వాద్యమునకు ముక్తాయింపువలె నున్నది,

16

5. (గీష్మట్తు వర్గనమునే కాదు కడమ బుతువులను గూడ ఆలంకార
చారువులుగా మలచిరి దాసుగారు. వసంతవర్గన స్వభావోక్తి సురభిళముగ నున్నది
(పుట $4). తొలకరి వర్ణనలో (పుట 41) చక్కని యుసమలు సందరించినవి,
“దూడి పింజిల లాగు దొడ్డమబ్బుల నేకి కరువలి పజుషులుగా నొనర్చె" నట!
మెజుపుతో పుట్టిన యురుము వెండిచబుకును బోరగిలబడ వేసినట్లున్నదట! పెను
గాలి సవ్వడి వానకాళ్లు అను తీగెలను బిగించి యాజివ వడిలో వీణ వాయించు నెణి
తాజగాణయొక్క. సాటవలె నున్నదట. ఈ బొపమ్యము దాసుగారి అనుభవపు టనుగు
బిడ్డ, ఆర్జోవర్లన (పుట 08.54) యందున్న పద్యములన్నిట ఉపమకును స్వభా
వోక్తివి పోటి పెట్టి యొక గొప్ప వినోద్యప్రదర్శన గావించిరి. ఆంధ్ర వాజ్మయమున
బుతువర్గన బాహాటముగా పలుగురు నడిచిన బాట. ఆ బాటలో (కొత్తగా చిరు
పచ్చికయ మొలకెత్తుట కష్టము. కొని ఆ బాట యందును దాసుగారి ఊహల
యల్లికలు నవమల్లిక వల్లికలు. “న కావ్యార్థ విధామో౭. స్టి యది స్యా(త్రతిభా
గుణ”

6. పుట 7 _ “జలధులు రోమకూససులు, శల్యము లద్రులు....” ఇత్యాది
విరాడ్రూపవర్గనమున ఆ మహా మహోమూరర్తి స్వరూపచిత్రణము “అలతి
యల(తి తునియల( గాహాళ సంధించిన విధమున” నున్నది, సువర్ణ దుర్గామహా దేవి
యొక్క విశ్వరూప నిరూసణము నందు (పుట 82) అలంకార విస్సురణము మళీ
అందగించినది.

(1 పురవర్షన లో రకరకముల చమళత్కారములకు దాసుగారి చాటుపబం
= “మేలుబంతి”ని చూడదగును. అందు 21 పుటలలో 84 నగరముల (ప్రశంస
గలదు. అందుండి యిందొక (త్రిపురముల వర్షన గ్రహింపబడినది (44-460).
చతుర్భాషాసీసమున సాగిన పీఠికా పురవర్షన లోగడ కడు (ప్రసిద్ధమైనది. (ప్రలోభ
పడి సలు పత్రిక లా పద్యమును (ప్రకటించుకొన్నవి. నీలగిరి వర్ణనలో నింకొక
చమత్కార మున్నది :
“వేసవి యెండై న (బ్రియమగుచుండు ని
ల్లాలి చూపుల పొణయల్క_ మాడి.
హితమయ్యెడు నకొల హిమపాతమయ్యు వి
మందలి యుసవాన మటు”

ఇటీ అలంకార చమత్కారము లందలి సార మెరుంగుటకు కొంతై న నొంటబట్టిన
టి ం

17

యనుభవ ముండవలె, మైసూరు పురవర్షన మొక నంస్కృత దండకమున కరిడ
గల సమాసములతో కడు చక్కగా సాగినది.

8. సౌందర్యము, అనురాగము, వావి ఆత్మబంధువు శృంగారరసము = ఈ
మూటికిని దగ్గరి చుట్టము దాసుగారి హృదయము. అనుభవ సిద్దులెన రసికులు వారు,
“శృంగార సర్వజ్ఞ” సార్ధక బిగుద (ప్రతిగహీతలు, ఆ విషయములందు వారి చూప
డేగ చూపు. పలుకు పావురా పలుకు. జగన్మోహినీ సౌందర్య (ప్ర స్తవమును (పుట 10)
తానుగా జేసినస్స డాయన (ప్రకటించిన అభిరుచి యెట్లిదో పరికింపుడు = “చిరుగుంట
కల్గిన చెక్కిలి”, “ముక్కు. (ప్రక్క మొదలు మోవి మంత పొల్పారు వంక”,
'హోయలుగ( బల్చాలు నొకపంక( గనుపర్చు పిన్న నవ్వు”, “నడుమ( జక్కని
నొక్కు తొడరిన గడ్డము సొలుపు = ఇవీ ఆయన కించునట్టి సోయగపు వాయ
నములు. ఆ యఖిరుచి 'జీవిశమున బహువారములు బిహుభంగుల సుందర ముఖార
విందములను బహిరంగముగా చూచుట మాత్రగాదు అంతరంగపు మెత్తని పొ త్తి
శ్లలో భావన చేసిన రసిక రాధికా (ప్రియువిది గాని సామాన్యువిది గాదు. జగన్మోపీ
నితో శివుని పలుకులుగా నున్న సీస పద్యమున (పరిశిష్టము = 1) వారిరువురికి చెలువ
మున గల పోలిక చమత్కార చారువుగా విరూపింస బడినది. అంతేకాదు.
జగన్మోహినీ సంబుద్దులు నాలుపాదాంతము లందును - సారంగ గమన సారంగ
నయన, సారంగ చికుర సారంగ పాణి అని యున్నవి, ఆయన యెట్లును సారంగ
ధరుడు గదా. అంత సొరంగోపమ యెన యామెతో . “సీవృు నాకు దక్కుటయే
యుచిత” మనీ శివుని భావన వ్యజ్యమాన మగుచున్నది. సావి(త్రీచరిత్రమున సత్య
వంతుని సౌందర్యము “పుంసాం మోహన రూపః” అను తీరున మనోహరముగ
వర్గీ తము (కచ్చపి పుట 88, 84). సావిత్రీ నత్యవంతులకు తొలిచూపులో వలప్ప
తొ'లకరించిన విధము మనోజ్ఞ వర్గ నావసధము :

“సలలిత పాదాంబుడొతంబు అందున

గొదమ తుమ్మెద కవగూడునట్లు
భాసుర నిమ్ననాభీ సరో వరమున

గండు బేడిస జోడు కలియు భంగి....”

ఇత్యాదిగ సాగిన వర్ణనమున వారి ఆపాదమ సక పరన్సరాకర్షణ చిత్రణము కవి
'నమయు కలితముగ క్రమనమిద్ధముగ అలంకార చతురనముగ నున్నది. సీశా

18

సౌందర్య దర్శనమున. “కుండని చెక్కిలిపై ( జిలునొక్కు సొగసును వారు
మరచిపోలేదుగాని యింకొక సొగసె న లక్షణమును దర్శించిరి.

“కొప్పు నీలువ(బడి విప్పినన్‌ సీల్రి గా
జుల మలారము పోల్కి( జెల(గు నేల”

తరుణికి తలిదం(డ్రులు పెట్టని సమ్మ ధమ్మిల్లము. రసిక పురుషుని చప్పున
నాకర్షించు రమణీమణి యా "స్తలో నదీయొక ముఖ్యాంశము. అందులకే “కేశసంపద”
యని దానికొక పెద్దపేరు. మదనాయుధ పూజామండిర మది, కామినీ కాముకుల
రతి కొతుకము పరాకాష నందినప్పుడు పరస్పర కేశస్పర్శ సౌభ్యానుభవ మొక
_సంభోగరహన్యము. అందుచే కబరీ (ప్రశంస లేక కాంతావర్గన మపర్యావ్ల మగును,
ఈ రసజగ(దహస్యము లెవ్వియు దాసుగారికి తెలియనివి కొవు. అందును విప్పిన
కొప్పునకు వారి నీలిగాజుల మలారము పోలిక అ(క్రుతపూర్వము. రాముని
చూడ్కుల చెలిమి. దోడ్కొని యేగు చేటవాలగు ఆమె చూపు లిరుల నీనుచున్నవట!
అనగా నీలమేఘళ్యాము డగు నతని నా చూపులు సర్వాంగీణ పరిష్వంగము చేసి
మందాక్ష మధురోహాదోహలము లైన వని వ్యంగ్యము. (చూ. పుటలు 11,12).
ఆ సీతారాముల పరముగా వర్షితములై న నవవధూవర చేస్టలలో గబ్బిసిబ్బితి యెల్ల గ
ఉల్ల మునుండి పెల్లుబుకుచున్న వల్లమాలిన మక్కువ చిత్రింపబడిన వనము
మనోజ్ఞము (పుట 25). దాసుదారు తమ మిత్రులు సోమంచి భీమశంరంగారి
శృంగార సంగీతము నతి చమత్కారముగా నాలపించిరి. (61.62) ఆ పద్యము
లేడును నొక మధుర హృదయ విసంచికపై పలికిన మహితాను రాగ కుభ(శ్రుతులు,
శంకరంగారి వలపుక శె వక్షో జములట తమ భారమును భరించు నడుముపె అనుకంప
మాని దాని (ప్రకంసనమునకు కారోణభూతము లై నవట, శంకరంగా రూర కొందురా ?
తగిన శాస్తి చేసిరి. వానికి నఖ్రక్షత దంతక్షత మర్దనాదిక వివిధ శిక్షలు చేసిరి. ఇట్టి
వర్ణనలు చేసిన దాసుగారు మాత్రము తమ (ప్రాయపు ప్రాహ్హమున అట్టి పారు
స త్తెము లమలు జరిపి యుండరా !

అలంకారనంపద :

మామూలు మాటయొక్క కవితాజగ(త్ర వేశమునకు కవాటము నోసరించునది
అరింకొరము. ఆయితే ఆ అలంకారము రసోపస్కారకము, ప్రకృతార్థసుబో ధకము,
ఛనుక్కారజనకను అయిశ్రేనేగాని కవితానరస్యతి దానిని పూర్తిగా 'కటాక్షించదు,

19

ంచుమించుగ దాసుగారి (ప్రతిపద్యము చదువరి పెండ్లికొడుకునకు సాలంకార కన్యా
న మే. అం దలంకారముల వై విధ్యము గలదుగాని దాసుగా రుపమకు తాళిగట్టిరి.
ది యొక శై లూషి యని అప్పయదీకితులవారు సెలవిచ్చిరి. దాసుగారు దానిచేత
$ీయించిన వాలకములు ఆడించిన ఆటలు చూచినచో చట్టున కాళిదాసు జ్ఞప్తికి తగిలి
ను ఆతడు తెలుగువాడు కాడులే అని యటుంచి. “ఉపమా ఆదిభద్దవ్య” అన్నదే
నూట అవి యనుకొందుము, (పతి యూరకవియు 'నుసమలు వాడు వాడేకదా మరి
మూతనిదేమి (ప్రత్యేకత ? ఆనిపించును, పదిమంది దిస్టి తగిలిన పడుచుపిల్ల యొక్క
0తో కన్ను గిలిపిన దన్నచో అది వాని యెక్కటి యోగ్యతకాదా మరి. అసలీ
ఘుపమ అలంకార (పపంచమున పరమ (ప్రాచీనమైనది. బుగ్వేదమునందును దానికీ
నూఢమూలమైన స్టితియున్నది. ఆదికవి కడ సాష్టాంగపడిన దామె. భరతాచార్యుని
పరిగణసమునందును దానిదే అ(గతాంబూలము. అంతేగాక అప్పయదీకితుల వారి
వక్కణ (ప్రకార మది సర్వాలంకార వీజభూత మైనది. అందుచేతనే అలంకారము
లలో దానికంత (ప్రాముఖ్యము, తద్విన్యాసమున నిరుపమానమైన నిపుణత (ప్రద
ర్భించు శక్తి సిద్ధించుటకు కాళీదాసత్వమే నిమిత్తము కానక్కరలేదు నారాయణదాన
త్వము వలనను అది సిద్ధింపగలదు. నిపుణతతో బాటు దాసవాజ్మయమున ఉపమ
కధిక [పాచుర్యమును గలదు.

ఉదా॥ 1. భగవంతుని కొలత (పుట 27) ;
సీ వలయరేఖకు( బోలె వశమె తెల్చంగ సీ
కొది మధ్యాంతము ల(పమేయ |
ఎల్ల జగంబుల కీవె యాధారము
లెక్క-ల కన్నింటి కొక్క_టి వలె
'పెరుగవు తరుగవు విభబింప(బడవు కూ
న్యాంకము వలె నకలంకచరిత |

ఏవం౦విధ గణితో సమాన మపూర్వము, ఆ యుపమలకు దగినట్లా నంబుద్దులు సాభి
(పాయములు,
2, కుంభకర్ణుడు (పుట 28)
పీ సంజకెంజాయచే నంజనాచల మటు
కొవి దుసుల నీలకాయ మమర

18
సౌందర్య దర్శనమున.. “కుండని చెక్కిలిపై ( జిలునొక్కు సొగసును వారు
మరచిపోలేదుగాని యింకొక సొగసై న లకణమును దర్శించిరి.

“కొప్పు విలువ(బడీ విప్పినన్‌ నీలి గా
జూల మలారము పోలి. జెల(గు నేల”

600 08660 అతిధి 6699 96069 6966 థశితితి 699 అతి కిల

తరుణికి తలిదండ్రులు పెట్టని సొమ్ము, ధమ్మిల్ల ము. రసిక పురుషుని చప్పున
నాకర్షించు రమణీమణి యాస్తిలో నదియొక ముఖ్యాంశము, అందులకే “కేశసంపద"”
యని దానికొక పెద్దపేరు, మదనాయుధ పూజామండిర మది, కామినీ కాముకుల
రతి కొతుకము పరాకాష్ట నందినప్పుడు పరస్పర కేశస్పర్శ సౌభ్యానుభవ మొక
సంభోగరహన్యము. అందుచే కబరీ (ప్రశంన లేక కాంతావర్గన మసర్యా స్త మగును,
ఈ రసజగ(దహన్యము లెవ్వియు దాసుగారికి తెలియవివి కొవు. అందును విప్పిన
కొప్ప్తునకు వారి సీలిగాజుాల మలారము పోలిక అఆ(శుతపూర్వము. రాముని
చూడ్కుల చెలిమి. దోడ్కొని యేగు చేటవాలగు? ఆమె చూపు లిరుల నీనుచున్నవట!
అనగా నీలమేఘళ్యామ డగు నతని నా చూపులు సర్వాంగీణ పరిష్వంగము చేసి
మందాక్ష మధురోహాదోహలము లె న వని వ్యంగ్యము. (చూ. పుటలు 11,12),
ఆ సీతారాముల సరముగా వర్ణితములై న నవవధూవర చేష్టలలో గబ్బిసిబ్బితి యెల్ల గ
ఉల్లి మునుండి పెల్లుబుకుచున్న వల్లమాలిన మక్కువ చి(త్రింపబడిన వైనము
మనోజ్ఞము (పుట 25). దాసుదారు తమ మి(త్రులు సోమంచి భీమళంరంగారి
శృంగార సంగీతము నతి చమత్కారముగా నాలపించిరి. (01-52) ఆ పద్యము
లేడును నొక మధుర హృదయ విసంచికపై పలికిన మహితాను రాగ శుభశ్రుతులు.
శంకరంగారి వలపుక త్తె వక జములట తమ భారమును భరించు నడుముపై అనుకంప
మాని దాని (పకంసనమునకు కొరోణభూతము లై నవట, శంకరంగా రూర కొందురా ?
తగిన శాస్తి చేసిరి. వానికి నఖకత దంతక్షత మర్గనాదిక వివిధ శిక్షలు వేసిరి. ఇట్టి
వర్ణనలు చేసిన దాసుగారు మాత్రము తమ ప్రాయపు ప్రాహ్హ్రమున అట్టి పారు
స తెము లమలు జరిపి యుండరా !

అలంకారనంపద :

మామూలు మాటయొక్క కవితాజగ(త్ర వేశమునకు కవాటము నోసరించునది
అలింకొరము. అయికే ఆ అలంకారము రసోపస్కారకము, ప్రకృతార్థసుబో ధకము,
ఛమక్కారజనకము అయిశేనేగాని కవితాసరస్యతి దానిని పూర్తిగా కటాక్షించదు,

19

ఇంచుమించుగ దాసుగారి (ప్రతిపద్యము చదువరి పెండ్లి కొడుకునకు సాలంకార కన్యా
దానమే. అం దలంకారముల వై విధ్యము గలదుగాని దాసుగా రుపమకు తాళిగట్టిరి.
అది యొక శైలూషి యని అప్పయదీక్షితులవారు సెలవిచ్చిరి. దాసుగారు దానిచేత
వేయించిన వాలకములు ఆడించిన ఆటలు చూచినచో చట్టున కాళిదాసు జ్ఞప్తికి తగిలి
నను ఆతడు తెలుగువాడు కాడులే ఆని యటుంచి.. “ఉపమా అదిభద్దవ్య” అన్న దే
మాట అవి యనుకొందుము. (పతి యూరకవియు 'నుసమలు వాడు వాడేకదా మరి
యీతనిదేమి (ప్రత్యేకత ? అనిపించును, పదిమంది దిసి తగిలిన పడుచుపిల్ల యొక్క
నితో కన్ను గిలిపిన దన్నచో అది వాని యెక్కటి యోగ్యతకాదా మరి. అసలీ
యుపమ అలంకార (పపంచమున పరమ ప్రాచీనమైనది, బుగ్వేదమునందును దానికి
రూఢమూలమైన స్టితియున్నది. ఆదికవి కడ సాష్టాంగపడిన దామె. భరతాచార్యుని
పరిగణనమునందును దానిదే అ్యగ్రతాంబూలము. అంతేగాక అస్పయదీక్షితుల వారి
వక్కణ (ప్రకార మదీ సర్వాలంకార వీజభూత మైనది. అందుచేతనే అలంకారము
లలో దానికంత (ప్రాముఖ్యము, తద్విన్యాసమున నిరుపమానమైన నిపుణత (ప్రద
ర్భించు శక్తి సద్ధించుట కు కాళీదాసత్వ మే నిమి త్రము కానక్కరలేదు నారాయణదాన
త్వము వలనను అది సిద్ధింపగలదు. నిపుణతతో బాటు దాసవాజ్మియమున ఉపమ
కధిక (ప్రాచుర్యమును గలదు.

ఉదా॥ 1. భగవంతుని కొలత (పుట 27) -

సీ, వలయరేఖకు( బోలె వశమె తెల్పంగ నీ
కాది మధ్యాంతము ల(ప్రమేయ |
ఎల్ల జగంబుల కీవె యాధారము
లెక్కల కన్నింటి కొక్కటి వలె
'పెరుగవు తరుగవు విభబింప(బడవు కూ
న్యాంకము వలె నకలంకచరిత ।

ఏవంవిధ గణితోసమాన మపూర్వము, ఆ యుపమలకు దగినేట్లా సంబుద్ధులు సాభి
'పాయములు,

వ కుంభకర్ణుడు (పుట 28)
సీ సంజకెంజాయచే నంజనాచల మటు
కొవి దుసుల నీలకాయ మమర

[+
జ్య
ళ్ళ
శ

ఇరుగడ మేరుశిఖర మినచయదుల
వతెః దల కుండలంబులు వెలుంగ
కొ మ్మెలుంగులతోడి (క్రొక్కారు మబ్బట్లు
తారహారముల నెద మిలసిల్ల

. “ఘంటా మాఘుిని కై వాడమును దలపించుచున్న వీ యుపమలు,

| రిప్లెక్షరుంటోలే రెట్టి దేయును నైజ
మగు ,తెల్వి దీపంబునంటి విద్య (42)

“దీప శిఖా కాళిదాసు చూపునకు దీటుగా నున్నదీ సం కి,

4. పల్పంబువంక( (బ్రవ ర్తించె నీ ర్విశే
ష్యము జాడ( జను విశేషణము భంగి....

ఇత్యాదిగా సాగిన ప్రావృడ్వర్గ్ణనమున వ్యాశరణళాస్త్ర మర్యాదా సంవాదియెన యుసమ
దాసుగారి శాఫ్రరాసిక్యమునకు గుర్తు (పుట 08).

ర పానగోస్టి నెమ్మివలి. గొన్ని కాల్వలు
వాన కురియు నంతవజణకు( దోంచి
పంక శేషము లయి యింకెడున్‌; మణీకొన్ని
మన్నునపుడు సుజనమై|శత్రి( బోలు.

దాసుగారి దెంత లోకజ్జత ! వట్టి లోకజ్జతయేనా? ఏమైన అనుభవముగూడ నున్నదాః
యన్నచో పిన్నట అప్పుడప్పుడు భంగును, (బ్రాందీని “సేవించినట్లు వారే స్వీయచరి
(త్రలో (వ్రాసుకొనిరి. వానికి చిన్నగురువు, పెద్దగురువు ఆని ముద్దుపేర్లు, వారి కెప్పు
డైన నుండిన ఈ గురువులే, మరి వేర విద్యాగురువులు లేరు, ఆ ఉపమేయోపమ
ముల అనుబంధ మర్టనారీశ్వరము.

6. పుట [008లో ఆలకనారాయణ గజపతి (ప్రభువు పెన్నిసు(క్రీడన్కు పప్పు
వెంకన్నగారి పాటను వర్షించు పట్టునను, 80వ పుటలో శోకహత లోకము గురించి
యున్న పద్యములందిను అనుపదమున కవి పొదిగిన యుసమలను పరికించితి మేని
అవర్హ్యవిషయముల ఆంతరస్నాయువుల యెడను వారు సాఠించు సునిశిత పరిశీలన
కమమైన చూపును గుర్తింపగలము.

21

7. శ్రీహరి కథామృతములో నొకచో మాయావృతుదై న మూఢ మానవుని
అద్దములోని తవ నీడతో తాను పోరు పిచ్చుకతో నుసమించుట చతురముగా
నున్నది. (కచ్చ్ళపి = పుటి (7) ఆ

స్వచ్చాయాం దర్పణే పశ్యన్‌ । యుధ్యతే చటకో యథా
మాయాయాం స్వం వీక్షమాణః । తథా మూడో విముహ్యతి i

'ఛత్రభారవి”ని మరపించుచున్న దీ పోలిక, దాసుగారి యుసమలు కొన్ని ఉపరి
వర్ణనా వై దగ్గ్య (ప్రకరణమునను (ప్రస క్రముల్లై నవి. ఎప్పట్టున జూచినను వారి
యుపమ లెక్కడనుండియో తెచ్చిపెటుకొన్న ఎరవుసొమ్ములవలెగాక స్వీయసిరా సి

బల అ ఆశీ
యైన లోకజ్జత నుండి తీసి వాడుకొనుచున్నట్లుండును.

ఉపమ దాసుగారి కుంపుడుక త్తెయెతే స్వభావో క్రి సహధర్మచారిణి, ఉన్న
దున్నట్లు చెప్పిన స్వభావోక్తి యగునేమోకాని అది ఆలంకారముగాదు. అందులకే
“స్వభావో క్తి రసౌచారు యథావద్వస్త వర్ణనమ్‌” అన్నారు విద్యానాథులై న పెద్దలు.
గ్వభావో కిని విన్యసించుటకు మిక్కిలి లోకాలోశన జ్ఞానము, అందు చారుత్వము
సిక్షేపించుటకు సౌందర్యతృష్ణ కావలె. ఇందులకు లక్ష్యములుగ దాసుగారి యీ పద్య
ములను గమనింపదగును :

“ఆకైన నల్లాడినీక దీగ్బంధన
ముగ గాలి చెమ్మటం బొదవె నుక్క....
“ఉడుకె త్రి పాదులన్‌ ముడిగిన నీడలు
చల్ల గ( దూర్సున సాగుచు?డె.... (పుట 11)
ఇంకను నవవధూవరచేష్టలు (పుటలు 25-28), ఆమవి (84), శ్మశానము (89),
శివుని ముసలి వాలకము (పరిశిషము.కి), తాటకాగమనము (29) మున్నగు సంద
ర్భములు చూడదగును.
మూర్తపదార్థమునేగాక అమూర్తమైన పట్టి భావమునుగూడ (గ్రహించు శక్తి
ఛాయా(గ్రాహక యం[త్రమున కున్నచో దాసుగారి కృతుల ననేక ఛాయాచి(త్రములతో
అచ్చు వేయవచ్చును. చి(త్రకారుడై తే మాత్రము దాసుగారి భావముల నా(్రయించి
కృతకృత్యుడు కాగలడు.

దాస కవితాలింకారములలో తృతీయ స్థానము రూపకముది. వై దేహీ దాశ
రథుల వనవాస రాజభోగము (28) సువర్ణ దుళ్ళ విశ్వరూపము (82%, విజయ.

22
లక్షీ వివాహము (85) వారి రూపక వై ఖరులకు తగిన తార్కాణలు, ఉపమ వేసిన
వేరొక వాలకమే గదా రూపకము, ఉపమా నిరూపణమున నిపుణుడైన కవి రూపక
విపుణు డగుటలో నాశ ఎర్యో మేముండును ? ఉపమేయమునకు తగిన తూకములో
నుండవలె నుపమ. (ప్రబంధకవుల సరు కెక్కునగా (ప్రాచీన కవి నమయముల
పాతరనుండి తీసినది. దాసుగారిది మన మనుగడ పరిధిలోనిది, మన కనునిత్య
సరిచిత మెనది,

కడమ యలంకారములకు దాన వాజ్ఞయమున విరళ (ప్రచారము, హరికథలలో
వచనములందు కొదంబరీ గద్యలోవలె శ్లేష, విరోధాభాసము మున్నగు వాని కెక్కు.వ
వినియోగము గలదు. (ప్రకృతము 'కచ్చపి' నుండి మరి కొన్నిటి నుదాహరింతును =

ప కందున్న పున్నమ చందురు( గాదంటి
మో వీని మోమున కుసమ యేది?
అద్దము ల్వాడు నటన్న నిక్కందోయి
కగు నెచ్చట విదర్శనాతిశయము ?
ఏన్లు తొండమ్ము లిస్సీ వంక లన పని
హ సమ్ములకును దృషాంత మున్నె?
అజాన్‌ ట
మరి యనంగుం డగు మరుని కితని తోడ
సకీయరో సుంతైన సమ మదెట్లు ?

ఇందు (ప్రతి పాదాంతమునను సందర్భ సహజముగా పేర్కొన బడ్డ యుపమాదు
లలంకారవాచకములు. త త్తదలంకారములకు వర్గ్యముపట్ల నిరవకాశ మనుచున్నాడు
కవి. అందుచే ఆనన్వయ స్ఫూర్తి గలదు కాని యది వాచ్యముగా లేదు, ధ్వ నిక
మైనది. ఇదో సొగసు. ఇంచుమించిట్టి దే జగన్మోహినీ మూర్తి చిత్రణ పద్యము
(19). అర్థాంతర న్యాస విన్యాసము తత్ర తత్ర సందర్భోచితముగా నున్నది,

ఉదా॥ 1. విఘ్నేశ్వర ప్రార్థన (2) :-
కోరికల కడ్డు దగిలెడు వారిలోన
గొప్పవా(డవు గాన నిన్‌ గొల్వవలసె
అడ్డు దగిలెడువా( డెక్కుడైన యస్త
వేండుకొన కేమి చేయదు విఘ్ననాథ !

ఇందలి హృదయంగమ చమత్కారము గమనార్గ ము.

23

2, దేశభక్తి (పదోధము (52) ఫం
మనదు శకి యెకమత్యము( బొందక
యల(తి పగతునై న నడచు "టెట్లు ?
లెన్నునందు( బడక రెండు జాముల యెండ
కడగి దూదినై న( గాల్చ( గలదె?

ఇదీ యొక విధముగా (పతి వస్తూపమ (పతిస త్రినిగూడ గల్లియున్నది. 61 వ పుట

యందలి... “అమిత విజృంభణంబు లబలా తగునా సుజనాళ కెప్పుడున్‌ ” అను

సద్యమున అర్షాంతర న్యాసము హేతూశ్చేక్షతో చెలిమి చేసినది. హేతూ(్రేక
©

కింకొక చక్కని లక్ష్యము ;

విశ్వేశ్వరాభిషేకాయ | సతి భాగీరథీ జలే
కాశ్యాం కో మాం వాంఛతీతి । నారికేలో నజాయతే ॥ (77

సాగర తీరమున క్రై దామడలు పై బడిన ప్రదేశములందు కొబ్బరి మొలకె త్తదు.
దక్షిణ దేశమునందేగాని యు త్రరదేశమున అది యుండదు. అందుకే దానికీ
“తెంగాయి అనిపేరు, కాశీనగరమున కొబ్బరికాయ లేక పోవుటకు కారణ మట
విశ్వేశ్వరాభిషేకార్ణము గంగాజల ముండుట చేతనే నట!

ఉల్లేఖము గూడ దాసుగారి వాక్కున సముత్ఫుల్ల మెనది :
ఉదా ॥ 1. మహీజాధరోష్ట (ప్రవాలేఒలి కల్పా
పురద్విడ్డనుః కాననే౭ఒగ్ని చృటాభా
సకృత-శికాం(ఘి స్థికా౭.౦భోజు తుల్యా
చకా స్తే స్మ తే దృక్‌ (ప్రభో రామచం[ద్ర॥ (74)

ఇట నుల్లేఖము ఆర్థికోపమా వీజభూత మైనది,

2, సౌధ స్యా(గేఒరుంధతీవ | మధ్యే సౌదామనీ యథా
అధసాత్‌ పాంచాలికేవ । కాళ్యాం భాతి కులాంగనా॥ (77)

కాశిలో కులాంగన మేడచివర నున్నప్పుడు కనీ కనిపించనట్లుండును. నడుమ మెరు
సట్లు తోచును. దిగువ నున్నప్పు డొక బొమ్మవలె నుండునట. ఆ సామ్యములం
దామె పాతి(ప్రత్యమహిమ, వపుర్వర్చస్విత, సాలంకొర వివిధాంగ సౌష్టవము ధ్వనిత
ములు, ఆ కులాంగనా తేజః స్ఫూర్తి కి భిన్నస్థల కాలావస్థ లభ్యంతరములు కా

వవియు కవి హృదయము, శ్లేష దాసుగారి కంత రుచించదు గాని వారి శ్లేష మన
కించక పోదు.
ఉదా॥ చ(క్రభ్రమణ కరత్వా త్కుదృష్టిభి రూరం వర్గమానత్వాత్‌
(శ్రుత్య న భేలనత్వాత్‌ మశక ! త్వమేవ మాధవం మన్యే (62).
మళకమునకు మాధవోపమ ! కవి కన్ను గురించి, లేఖిని గురించి షేక్స్సియరు
చెప్పిన మాటలు గుర్తుకు వచ్చును. (చూ. 4169000097 Night's Dream —
Act V., Sc. i)
“నీ జడన్‌ జూచినన్‌ జిలువటేడు స్ఫురించె”

ఇత్యాది పద్యములో (పరిశిష్టము-పుట 1) స్మరణాలంకారము గలదు,

బలం రోదనం బాలకానా” మితి క్యం
విదన్‌ మాం సమాళ్వాస యాతీవ మూఢమ్‌....,
తులాయాం సమం దర్దురాం స్తోలయేచ్చేత్‌ ....

ఇత్యాది శోకములలోను (74, 76),
“పాముం జావదు కబ్లయున్‌ ఏరుగ దన్‌ వారాను సొరంబుగా”
ఇత్యాది పద్యమునందును లోకో _క్యలంకారమును గు ర్రింపగలము.

అపూర్వ భావ సంపన్నులైన దాసుగారికి శ బ్రాలంకారము నెడ మమకారము
గానరాదు. అయితే యెందులకోగావి “యమక పుష్టిగ చెప్పుట” నొక కవితా
ముఖ్యాంశముగ పేర్కొనిరి. ఆ పద్దతి వారి హరికథలందలి మంజరులందును
కీర్తనలందును గలదు. అందలి వచన రచసలందు కడమ శద్దాలంకారము లెడనెడ
గలవు. హరికథలు సఖ కుద్దిష్టములు. శద్దాలంకొరములు సద్య స్పంభారంజన సమర్థ
ములు. వారి పద్యరచనయం దవి సకృత్చతితములు. ఆం దెక్కువగా దోచునది
పోతనగారి యొరవడిని బడిన అంత్యాను[ప్రాస. మొదటి నాల్గు సారణులందు గల
186 పద్యములలో సుమారు ముప్పదింట నీ లక్షణము గలదు. ఎక్కడను కక్కు రి
కనిపించదు. ఉపరి అర్థస్ఫూ ర్తి కతిమాత్ర దోహదము చేసినదదీ. ఉదా॥ పుట 0)! ;=

ధనమా రాదు దురాశ పోదు, పరత _త్సజ్ఞానమా లేదు, కృ

స్టనియందా మదీ నిల్వ(టో దు, సుమబాణు న్నోర్వగారాదు, నీ

న్నెనయన్‌ లోకములోన వాదు, విరహం బెట్లుండ(గానీదు, పా

నన వంశంబు స్వతంత్ర 'మీదు చెలియా! వాంఛళ్‌ కుదల్యుట్టునే ?

25

" కోరిక తీరదాయె, నిను గొబ్బున( జూడ(గ దూరమాయె, సీ
వారికీ భారమాయె, సుమబాణుని వైరము ఘోరమాయెె, నీ
నేఠుపు నేరమాయె, మటీ నిందలు నాజులు నూటులాయె, నా

= "పేరున లోపమాయె(గద భీత మృగాకి । యి(కేమి (వాయుదున్‌.

ఇందు తిరుపతి వేంఠటకవుల బాణీ స్ఫురించినది.* స్తుత్య మృత్యుంజయము” ఖిండి
కలో (21-28) ఎనిమిది పద్యములందును అంత్యానుప్రాస పకడ్సందుగా పడి దాని
సో తధర్మమున కుత్కర కల్పించినది.

= ఇష గ

శె లీలాలిత్యము

శైలి యనగా శాబ్రీక చండ తాండవము కొదు, సమాస వ్యాయామ వెయా
త్యముకొదు. రసభావసందర్భములకు తగిన రచనా విన్యాసము, అటుగానిచో అది
శె లికాదు. ధోరణి. సహృదయ పాఠకులకు చవిగొల్చి వానిని సద్యః స్వాద్యము
చేయట శై లియొక్క పరమ (ప్రయోజనము. కావ్యజగ త్తున నై కవిధ కైలీ మార్గ
ములను కనుగొందుము. ఆ 3 లీ వై విధ్యమున కాయా కవుల శక్తిత్యము కారణ
మనుకొనుట పొరపాటు. వారివారి వ్య క్రిత్వము లందులకు (ప్రధాన నిమి త్తములు,
ఒకని శ లియందలి జీనలక్షణము జటిలత యగును. ఒకవియందు (ప్రొఢి యగును,
వేరొకనిది లాలిత్యము. ఇంకొకనిది పేలవళ. దాసుగారి శైలియొక్క స్వభావజీవ
లక్షణము లాలిత్యము. లలితకళాఫలిత వ్యక్తిత్వము, లలితాదేవీ భవ్యభ క్తిత్వమఃు
గల వారి కది తగియున్నది. లాలిత్య మనగా సర్వతః (ప్రసన్నత. (ప్రసాదగుణము
మహాకవిత్వ లక్షణములలో నొకటి. ఆదికావ్యమైన రామాయణము రచనా రామ
ణీయకములోని రహస్యమదే. కాళిదాసాదుల కవితాకళాకీలక మదే. మురారిభట్టి
ప్రభృతులు వచ్చి స్వకీయ గీర్వాణముతో సార్వజనీన గీర్వాణ కావ్యశైలిని మరి

* “ధనమా పోవును, మానమా చెడును....” (శ్రవణానందము) రచన 1897.
“వేసవి డగ్గరాయె, మిము వీడుటకున్‌ మన సౌగ్గదాయె....” (ఆత్మకూరు
సంస్థానమునకు మొదటిసారి ఆ 1897 లోనే వెళ్లినప్పుడు చెప్పినది చూ,
జాతకచర్య = పుటలు 100-101. దాసుగారి పద్యములు రెండును ఆయన
ఏలూరు వెళ్లి నప్పుడు సోమంచి భీమశంకరం గారి వేశ్య నుద్దేశించి చెప్పినవి.
దాసుగారది తన 24 వ సం॥మని స్వీయ చరిత్రలో స్పష్టముగ చెప్పిరి.
నారి జననము 186ఓ అందుచే ఆ సన్ని వేశకాలము 1889,

26

యొక మార్గమును సట్టించిరిగాని ఆతఃపూర్వము లలితమార్గమే దానికి న్వతస్సిద్ద
మైనది. వాల్మీకిలోగాని కాళిదాసులోగాని సుదీర్చ సమాసము లెన్ని చూపగలము ?
శ బ్రాలంకారముల నెన్ని యేరగలము ? స్వభావతః దాసుగారి దా మహాకపుల
మార్గమే, అయితే దౌర్భాగ్యవశమున గీర్వాణ గిరాంధురంధరులు, శ ద్దిణాల జాంగలి
కులునై న మన (ప్రొఢ (ప్రాబింధిక గంధ గజేందఘటల పాండిత్య వీర విహారముల
ఫలితముగా జటిలపద పటాటోసము, సుదీర్హ సమాసముల సాముగరిడీలు గల బంధ
మున కలవాటు పడిపోయి మన సాహిత్య(ద్రష్టలు చాలమంది తాదృశ బంధము తతంగ
మున్నదానినే (ప్రొఢకావ్య మనుకొనుటయు, లేని దానిని కాదనుకొనుటయు జరుగు
చున్నది. తస్మై నమః సాళవరాజ్య్మాఖభాయ.

పోతన మీది (ప్రీతిచే అనుప్రాసములు, సమాసములు మున్నగు వాని విషయ
మున ఆ పోకడలు కొన్ని పోకపోలేదు దాసుగారు.

ఉదా॥ |. కత్తి యొక్క ఆవిర్భూతి (2) $=

అ(భంలిహాదటల విభ్రమా(భ్ర [భమ
కృన్నీల దీర్హ శరీర మమర
(ప్రళయ కాలానల (పళను జ(క్రీకృతే
క్షణముల రౌద్ర మక్షయము గా(గ
తె 9లోక్య కబశళనోత్సాహ సూచక ఘన
వక్త్ర తయో(గత వాసికెక్క
ఐళ్ళుబర్బర కేశ పాశారుణ (ప్రభా
కొల సంధ్యారాగ కాంతి దనర

ఇందు [వథమ పాదము యథాతథముగ పోతనగారిది, మిగిలినవి దానుగారివి. పోతన
గారి పోలిక కొంఠ వచ్చినది.

2, నరసింహావతారము (10) ఫం

గంభీర భీకర గర్జారవంబున
(బ్రహ్మాండభాండ కర్చరము వగుల

చటుల సటాచ్చటా చలన సంజాత (ప్ర
చండ వాతాహఠిన్‌ గొండ లెగయ

27

కొలానలాభీల కీలాభ జిహ్వా (ప
భావళన్‌ జగమెల్ల జేవృరింప
తరుణేందు భాసుర దంష్ట్ర నఖచ్భాయ
లలమి దిక్కులకు వెన్నెలలు గాయ

రీ. నక్రవిక్రమము' (పరిశిష్టము పుట 2) :-

సీ॥ భూరి భూత్కార సంభూత గంభఖీఠ గుం
భధ్వానమున శై లసం క్తి వడక

ఇందును పోఠనత పొటమరింపక పోలేదు.
4. సరోవర వర్ణన (6) $=

చ॥ చనిచని కాంచె నుల్లపిత చారుపయోరుహ సన్మరరిద ఖా
దన మద మత్త బంభర వితాన రవ (ప్రతిమాన గాన మా
ననియమితోరు భంగ పటునాద మృదంగ రవానుకూల చ
క్రనివహారావతాళ రవరమ్య విశాల సరః (ప్రధానముగ్‌,

ర, ఏరాలాపము (06) :-

(స్రగ్ధర ॥ కతిన జ్యాఘోష మాశాఘన కరటి ఘటాకర్ణముల్‌ వ్రక్క-లింవన్‌
పిఠర (ప్రోద్బూత దావాగ్ని నివిడ పరరాజ్జీర సాగాళ గొల్పన్‌
జఠరీ భూతారి నూత్నోస్ణ రుధిర మదిరోన్మ త్త భూతంబు లార్వన్‌
విఠరుల్‌ స్టో(త్రింప నస్మద్విజయ యశము దిగ్భిత్తులన్‌ వెల్ల వైతున్‌.

6, స్తుత్యమృత్యుంజయము (21) $=

శా॥ గౌరీచి త్ర సరోజ భృంగ! (త్రిజగత్క-ల్యాణదాపాంగా ! సం
సారధ్వాంత పతంగ ! మూర్ధ విచలత్స్వర్గాసగా భంగ! కే
యూరప్రాప్ప భుజంగ 1 మర్గిత బిలో(గోద్దండ మాతంగ ! తా
రారొ(ట్రజ్వలితో త్ర తమాంగ | “లలికార్థ స్వాంగ । మృత్యుంజయా |

ఈ మూడు పద్యము లందును దాసుగారి శబ్ద (ప్రభుత్వ, సమాస్యగథన కొళలములతో
పొటు పెద్దనాది ప్రబంధకవు లనేకుల పోకడ కన్సట్టును, అసలు దాసుగారి కీ పద్ధతి

28
సపేమిరా సహజమైనదికాదు. ఆయితే ఎంత వద్దనుకొన్నను కడు పిన్నటనుండి
భాగవత (ప్రాణి కొవునను, తా ననేక భాగవత కథలను హరికథలుగా రూపొందించిన
వాడు కావునను దాసుగారి కా ధోరణి యొకొ-కపుడు నెట్టుకొని వచ్చుచుండును, అది
కాదాచిత్కము, అసలు ధోరణి యిది :
మ॥ స్మిత పూర్వాస్య సరోజ, మున్నత భుజాశ్చిషంబ్బు నాజానులం

వీత బాహుద్వయ, మద్ది నిర్మల శిరో వేష్టంబు, సత్యామృతాం

చిత వాక్సూర, మఖండవక, మరుణస్పీతంబు శిష్యా (టో

వుత మంచున్‌ గురు చంద్రశేఖర మహామూర్తిన్‌ (బిశంసించెదన్‌ (40)

విక్కచ్చిగా చెప్పవలయు నన్నచో విదియుకాదు దాసుగారి ధోరణి. సంగీతమున
ఆయన బాణీ కెట్లొక (ప్రత్యేకత యున్నదో అజ్లే సాహిత్యమునను నున్నది. ఆ
బాణీ ఆయనవలె తెలుగును వలచిన తిక్కన ఫక్కికి కొంత యిరుగు పొరుగుగా
నుండును. తిక్కనగారి వలెనే యమూయనయు సాధారణముగ సమాసము నాశయింపక
ఉడుమువలె నొక యొడుపును బట్టుకొని చెప్పదలచిక భావమెల్ల చేవదేరునట్లు రోచిం
తురు, -

ఉదా॥ హనుమద్వి (క్రమము (28) :-

సీ ఉఊవీకీతీ వేని సప్రోర్ట్య లోకంబులు
గిరగిర సుడివడి తిరుగకున్నె
(తొక్కితి వేని యధోభువనము లెల
0M
దటముగా నట్లగటపన్నె
అ అ టి
ఊదితివేని మహోదధు లన్నియుం
జిఖుతుంపురై మింట( జెదరకున్నె
(గ్రుద్దితివేని మేరుధరాధరంబై న
మటీ తుమురై మచ్చ నూయ కున్నె

సత్య సంకల్పు(డవు మనోజపు(డ వీవు
కామ రూపి వపతిహత గతివి నీవు

సీ మహత్వ మొకింతయు న్నీ వెజు(గపు
గాని హనుమంత ! నీవు సాక్షొచ్చివు(డవు,

ఇందొక చక్కని సమతతో గూడిన యొడువు గలదు. ఆ యొడుపు చిక్కని యర్ధ
స్ఫూ జీ ముడుపు గట్టినది, ఓక్క హనుమ ద్విక్రమ పరాజయ్య వ స్రువాచక 1‘

29

ములే సంస్కృతములు గాని కడిమ వన్నియు తేట శెలుగు మాటలే. ఉదాహృక
పూర్వములై న - “ధనమా రాదు, దురాశపోదు...”, “కోరిక తీరదాయె, విసు
గొబ్బున( జూడ(గ దూరమాయె....” ఇత్యాది పద్యములు నిట్టివే. భీష్మ ప్రతిజ్ఞ, లీష్మ
సంగ్రామము (పరిశిష్టము = 6,7 పుటలు) సీసపద్యములు నిట్టివే. ఇదే అసలు దాసు
గారి బాణీ, లోకములో అందరి కవితలలోను శైలి యుండదు. లోకము చేసుకొన్న
పుణ్యమును బట్టి కొందరి కుండును. అందరికిని వ్య క్రిక్వ ముండునా ? పదిమందిలో
తొమ్మండడ్రు నిర్గుణ సర్మబ్రహ్మలుందురు. దాసుగారు సగుణ పరబ్రహ్మయే. వట్టి
కన్నుతో చదువుకొనువారి కొకొకపుడు వారిశై లి తేలిపోయినట్లనిపించును. అది
పద్యముగా నీ గద్యముగానీ సంగీతాసువగు తపన తదుచ్చారణ కూపిరి పోయు
దురు. ఆయన హరికథలందు గద్య చదువు నొడుపు విన్నవారు మరచిపోలేరు.
ఒకపాటి సంగీత శ్వాసగల మనసుతో చదివినచో వారి పద్యములందు హృద్యమైన
శె లి సర్వత్ర గోచరించును. గద్య శైలి యందును వారి వ్య క్తిత్వ ముద్రను గాంచ
గలము. (చూ. వ్యాస పీఠము). అందు కౌదంబరీ మర్యాదలు మరికొన్ని గలవు.
గీర్వాణమునందును దాసవాణి వాల్మీకి వ్యాస కాళిదాస భ ర్భృహరి (ప్రభృతుల అనగా
భావపటువు లైన సరశహృదయుల అ పేలవ వాగాలింత మైన లాలిత్యము కాం
గొన్నది,

ఉదాహృత శ్లోకములు పరిశీలింపడు,

భాపానుషమ ;

ఒక్‌ సధవ యైన సంస్కృతాం(ధ్ర కళాళాలాధ్యకురాఓకి (కొత్తల్లుడు ఆమె
కాంగ్గము రాదనియేకాక తెలుగున జాబు (వ్రాసిన తెగ మురిసిపోవునని యెంచి ఆస
లు త్రరపు టెత్తగడయే పగడగా నుండవలెనని “గంగా భాగీరథీ సమానురాలై న
అ త్రీకొమణికి” అని ప్రారంభించెనట. అది చూచుకొన్న యామె మిక్కిలి వెక్కసం
పడి కుక్క-కాటుకు చెప్పుదెబ్బ కొట్టవలె నని తలపోసీ అల్లువావికీ తగిన తాదృశము
లైన పురుషసంబుద్ధులు తన యుభయభాషా పాండిత్య పరిణొాహమున నెచ్చటం
గానక విసుగే త్తి చివరకు. “నేను గంగాభాగీరథీ సమానురాలను కొను కాని మీ
భాషాయోష అట్లున్న ది" అని రండుముక్కలు గీకీ పారవై చెను. అంళట “నేను
కేవలము పమిత్రతా గౌరవము నుద్దేశించి యట్లు (వ్రాసితిని, కొని మీ సమాధానము
నాకు సంతో షాశ్చర్యములను కలిగించినది” అని తిరుగు టపాలో ఆమెకు సమా
ధానమువచ్చినది. జట్లున్నది మన తెనుగుయొక్క స్థితి, సంస్కృత సాహచర్యము

30

లేనిచో ఆది వట్టి ముండమోపి తెలుగు, ఆ క ల్లీ యున్నచో నదే మనకు పరమ
పావన మైన తెనుగు. ఇదీ వరుస. ఆల్లువాని యర్ధమును తన కావ్యభాష యందు
సార్థకము చేయ సంకల్పించిరి దాసుగారు. వెనుకటి “సంస్కృత (ప్రాకృత సమేతరం
బయిన భాష అచ్చ యనంబడు నేమోగాని “అచ్చా” యనిపించుకో లేదాయె; దానికితో
డీయన తద్భవములను గూడ పరిహరించి కేవల దేశ్యాం్యధ్రమునందే దానికి “నాటు
తెలు(గ “సీమపలుకు' అనుపేర్లు పెట్టి అందు పలు కృతులను, ఒక అపూర్వ
నిఘంటువును వెలయించిరి, (వివరముల కిందలి శీవ అనుబంధము చూడనగును).

“మొలక లే(తదనము, దలిరుల నవకంబు,
మొగ్గ సోగదిము, పువ్వు తావి

తేనె తీయదనము, తెను(గునకే గాక
పరుష సంస్కృతాఖ్య భాషకేది?” (62)

అవి తెనుగు మొక్క సొబగు చెప్పుట గాక సంస్కృమునకే యొక 'పెటకము
పెట్టిరి చరమపాదమున “మోట లాతి నాటు మవాటకేది ?” అనియు మరియొకచో
పాఠాంతరమును వెలయించిరి. తెలుగన్న యింత మమకారము తిక్కన్నకును
లేదేమో! అసలు చాలమంది అచ్చతెలగు కవులను అందు కావ్యము వ్రాసి
నలుగురినీ మెప్పించుట యొక గొప్పగా భావించిన వారే కొని వారి యందును ఇంత
నల్ల మాలిన మక్కువ గలవారు.:డరేమో! పాల్కురికి సోమనాథు డొకడు “తెలు(గు
మాట లనంగవలదు వేదముల కొల(దియగా( జూడు? డన్నాడు గాని ___

* తిలింగ భూరేవ భూమిః । (త్రిలింగనర ఏవ నా
త్రిలింగ భామైవ భాషా । నాత్ర కొర్యా విచారణా॥

అని యన్న దాసుగారి యంత అం(ధ్రాభిమానము జూపిన వాడు గాడు. అస లట్టివా
డుండడేమో ! అయితే చిత్రము, ఆంత కఠోర నియమ నిగళమును కోరి తగుల్చు
కొన్నారా దాసుగారు, అయినా అందు రచన అతిహేలగా అవలీలగా చేయుదురు,

bei క్రో రిక (70) [ఎ

“తెల్ల ముగా నచ్చ తెలుగుతో ( జెప్పు
మేల బల్మిన్‌ జేయు నెగ్గెలీంగియును
నూనిసి? నాయరమర తీర్చు మస్ప 1”

31

అని అర్జునుడు కృష్ణుని తనకు సందేహనివృ త్తి అచ్చతెలుగులో సేయుమని అడిగె
నట + ఆహా దాసుగారి మమకారము!

ఉఅన( విన్న వవ్వున ననె నల్ల వేల్పు.

కడమునై వెల్లి రోకలి( దల. జుట్టు

మనునట్లు లడిగెదో యబ్బాయి ! నీకు

జెవి పట్టలేదు నా చెపిన మాట

మఖువకు సరిగ నీమది నిల్పుకొనుము.

కోరికె తస్ప సీకు( బగవా డెవండు?
సీరూపు కోరిక, నీకు నీ వెదిరి
ఆద్దము(గను పిచ్చుకటు తమకమున
సీ సీడతోడనే నీవు పోరెదవు.”

ఇందులో అచ్చతెలుగు వానికేగాదు చచ్చు తెలుగువానికిని ఆర్థముగాని మాట యే
మున్నది ? మరియొక చిత్రము. అవసరముపడి యొక్కకోవకు చెందిన పలుకు
లెత్తుకొనిరా పట్టిక లేకరువు పెట్టగల దిట్ట ఆయన.

ఉదా॥ సీ, కుడియడ్లు, పర్వడి, కుమ్మరింపు, సణము,
చాంగణ, చాళియ, చలికి, చేబ....

ఇట్లు పద్యమంతట నలుబది మల్లబంధ విశేషములను పేర్కొ-నిరి,

సీ ఈ వెల్టీపాయి() డీ యెంబన్న, ముసలి, యం
బేద, పిసాళి యవిటి, చెనంటి....

ఇట్లు నాల్గు పాదముల నిటువంటి యోగ్యతా వాచకములను ముస్ఫదింటిని పేర్కొ
నిరి, ఎంత బరువై న భావమునై న అనాయాసముగ వ్యక్రముపేయు శక్తి తమకును
తమ తెనుగునకును ఉన్నవారిలో ఎన్ని'కె నవారు తిక్కనయు నీయనయు. తెలుగు
జాతీయములు లోకోక్తులు గుప్పించుట యందును ఇద్దరును సిద్దహస్తులు. ఆంతేకొక
వీ రిరుపురు సంస్కృత (వచురముగా సమాసగుంభన గంభీరముగా రచన చేయ
జాలియు “చెల్లియుండియు పసెైరణ చేయు నతడు” అన్నట్లుగా తెలుగు దనమును
వలచినవారు. వీరి మిశభాషా పద్యము లందును తెలుగు పాలే అధికము*. దాసు
గారు “నవరసతరంగిణి” యందు “షేక్సియరును మి(శ్రభాషయం దనువదించిరి. కాళి
జానును అచ్చతెనుగు జేసిరి, ఆదీ వారి నియమము. భాషాంతరీకరణమున మాతృకా
భాషాళ ద్దిములు దొరలిన అది యన్లువాధ మెట్లగునని వారి సృచ్ళ. వారు చాటువలం

$2

దెడనెడ లెన్సు, రి'స్లెక్టరు మున్నగు ఆంగ్ల శబ్దములను వాడుటకును వెనుదీయలేదు.
మిగిలిన అన్యదేశ్యములు సరేసరి, వానికి కొంత వినియోగ మెక్కువ. పీఠికాపురవర్గన
మొక చతుర్భాషాసీసమున (వ్రాసిరి (పుట 44-45, సంస్కృతము, పారశీకము,
ఆంగ్లము, తెలుగు). వారు అరబ్బీ సర్షియను భాషలందును మహా పండితులు,
ఉమరుఖై యాము రుబాయతును పారశీక మూలమునుండి ఆనువదించిరి. ఆంధ
కరణము, సంస్కృతీ కరణము (ప్రత్యేకముగా జేసిరి. సంస్కృతమున తారకమను
నొక కావ్యమును. (శ్రీహరికథామృత మనుపేర మూడు హరికథలన్కు రామచంద్ర,
కాశీ శతకములను రచించియుండిరి. అచ్చటచ్చట సంస్కృతమునకు కొంత తెలుగు
వాలకము వైచినను వైయాకరణక వేద్యములైన (ప్రొఢ (ప్రయోగములు చేసి
(పాచ్య పాశ్చాత్య సండిత ప్రకాండుల (ప్రశంసల నందుకొనిరి, ఇందలి “సంస్కృత
సొరణి” యందు కొన్ని మచ్చు తునుకలను జూడదగును. ఆంగ్భ మున మహో
విద్వాంసుడీయన. తన 24 వ యేటినుండియే షేక్సియరు ఆనువాదమునకు పూను
కొనినట్లు స్వీయచర్శితలో చెప్పిరి, అనేక హరికథలలో అలవోకగా ఆశువుగా
సభ్యుల అభ్యర్థన మీదను, స్వయముగను షేక్స్పియరు (ప్రభృతుల పద్యముల ననువ
దించుట వీరి కొక పరిపాటిగ నుండినట్లు నిటి వార్తా ష్మృతికల వలన తెలిసికొంటిని,
ఆంగ్లమున చిన్నచిన్న (గంథపీరికలు, "సంస్కృత " శోకానువాదములు తప్ప వేరే
రచన లెన్వియు నున్నట్లు తెలియవచ్చుటలేదు. ఏ భాషయందు రచన చేసినను
మృదు మధురముగ హపణించుట వీరి తీరు. “కృతిని నిఘంటువు వెతికి ముదురు
శాటి | ముంజెవలెన్‌ జేయు” మూర్చులను, “పొఢకల్పన లని పన్ని తనకు(దానె ।
యర్గం బెలు(గలేని' వ్యర్ణులను, “తేట తెల్లంబని తెన్లు బాసకు బట్ట । తెరచి
చూపించెడి” దేబెలను ఎలుగెత్తి గ ర్లించిరి,

ఛందసాందర్యము :

(ప్రపంచమున సర్వే సర్వత్ర కవిత్వము ఛందోమయ భారతి నాశ్రయించియే
ఆవిష్మత మైనది. ఛందమే కవిత కాదుగాని, అది దీని బహిరాకృతియేగావి దానికిని
దీనికిని గల అనుబంధ మతి సనాతనము, సహజము, సమీచీనము, సమంజసము
నె నది. ఛందస్సు కవితయొక్క- బహిరాకృతి మాత్రమే కాదు. ఒక్కొకప్పడు దాని

* శెలుగు భాషగురించి దాసుగారి కున్న అవగాహన మద్భుతమైనది. తత్చరిశీల
నార్థము వారి “ప్రీ ముపల్కుంవహి” పీఠికను, వ్యాసపీఠమును జూశ్లదగ్గువు,

33

అంతరంగ సంగీతము నాలాపించు ఉ త్రమ పరికరముకూడ కాగలదు. నంగీత
సాహిత్యములు రెంటను అచ్చమైన సర స్వతీ _స్తనంధయుడై న దాసుగారు ఛందస్సును
వలచుట సహజము. వారి కృతులు ముక్కాలు మువ్వీసము ఛందోఘటితములే.
వారికి న్వస్తాన వేషభాషాభిమాన మతివేలముగ నున్నశ్లే దేశిచృందస్సులందే
మక్కువ యెక్కువ. ఈ *కచ్చపిి యందుగల $62 పద్యములందును సంస్కృత
శ్లోకములు-80, వృత్తములు-58, దండకము-1!, లయ(గ్రాహి-1. మిగిలిన వన్నియు
దేశిక్ళందస్సులే. సీసములు.9 3, గీతపద్యములు '(శేటగీతులు + ఆటవెలదులు)-78,
కందములు-82, ద్విపదలు-8, మంజరులుం8, తరువోజలు.2, మధ్యాక్క-ర.!,
రగడం 1.

పలు విధముల ఛందస్సులకు లక్ష్యము లుదాహృత పూర్వములు, మిగిలిన
వాన కొన్నిటి నుదాహరింతును ;$=

లయ [గగాహి

చారుగతి నొడ్డునకు( జేరుకొని వృక్షముల
ఘారముగ లాగి జలపూరమున గంతున్‌
దోరమగు తొండమున నీరమును వీల్బుచు గ
ఫీర నినదంబు సయిమీజ నెగ జిమ్మున్‌
సారన రజంబున శరీర మొగి. బూయ(బడ
భూరి కనకాచలము తీరున వెలుంగున్‌
భోరున మునింగి పయి మీటు తనచేత నొక
సీరజము( బిట్లి పొలు పార(గ నటించున్‌.

ఇది గజేంద్ర మోక్షణము హరికథలోనిదీ. మదద్విరద స్వైర విహారమును వర్షించు
నట్టిది. వీటిని చూచిన యేనుగునకు నీలుగెక్కున. అప్పటి దాని విలాసచేష్టా విశేష
ములలో అన లది యేపని చేసినను అందొక ధ్వని వినిగుంభన ముండును, స్త
స్వరములలో నిషాదన్వరమునకు నిదానము గజ ఘీంకృతియేకదా. ఆ చేష్టలన్నియు
దాని కతి సహజములు, వి అబ్బమువంటి అపురూపప్ప వస్తువో లభించిన అది యిటు
నటు సవఏిలానముగా నూగులాడుటయు దాసుగా రెట జూచిరోగాని అదియు చాల
సహజమైన సన్నివేశము. అందొక లయబద్దత యుండును. (ప్రకృతి (ప్రత్యణువున
చిటుకు మున్న చీము లో చంటిపిల్ల శ్వాసలో సంగీఠమును దర్శించు లయ(నహ్మ

34

దాసుగా రీ సన్నివేశమునకు దగినట్లు లయగగ్రాహిని స్వీకరించుటయు ఆ నన్నీ వేళ
మున గల లయహొయలును తన పలుకుబడిలో సట్టుకొనుటయు (పశంసావహము,

రగడ

బుడుత నూతను బడిన నుడివిని పొలుప చెడి పరుగిడు జనకు వలి.
గడగి త త్రరపాటుతో( గనుకడల వెడవెడపాటుతో( దన

యొడలి చెమటల నీటుతో నెద నుబ్బు గుబ్బల పోటుతో గడు
నడరు పెదవిని గాటుతో జీరాడు పె వలెవాటుతో మయి

గడను గుంకుమ కేటుతో వెనుకడను గీలడ్‌ వేటుతో ముడి

వడెడు భూషణకోటితో( గొనవంగు చిటికెన గోటితో మొల

సడలు కనకపు శాటితో వెస్టనెడు చక్కని బోటితో వెలు

వడియె( గేలి గృహంబు వెన్ను(డు భ క్రరక్షణ లోలు(డె.

ఇదియు గజేంద మోక్షణము లోనిదే, అసలు ఘట్టము లోనిది. “సిరికిం
జెప్పండుు శంఖ చక్రయగముం జేదోయి సంధింపండు....”._అను పద్యము,
ఆ సన్నివేశమునే వెన్నుని వేసమును మరించుక మార్చి ఆతని గజప్రాణావ
నోతాహ గమన సంరంభమునకు దగిన గతి విశేషము గల రగడను
స్వీకరించి, ఏ ఛందస్సును (గ్రహించినను చేతగాకున్న నడక చెడగొట్టుటకు
కవులకు గల మహావకాశమును డారఠరవిడిచి, ఆ నడక కనురూపములై వ
పగడ న పలుకులతో, బంధుర నికి ప్తమైన భావసౌందర్యమును సంధుక్షిత మొనర్చు
అంత్యాను (పాసలతో స హృదయ హృదయావర్జకముగా నడీపించిరి దాసుగారు,
ఆ యా ఉదాహరణములను గాని అసలు (గంథము లోని యే సద్యమును గాని యెంత
సరికించి చూచినా తిక్కనగారి కవితలో వలె నెక్కడను కనీసము యతి (ప్రాన
లందును అదుకులు కనిపించవు, ఆదుకుంచకూడ దన్నది దాసుగారి శోవనము,
తిక్కనకు వలె నీయనకును పదమధ్యయతి ఆ(శ్రమ సాధ్యము. సంపన్నులు స్వవ్య
ననార్థము కర్చుసేయునట్లు భావముపై నిఘా వేసి కరబదరము లగు శబ్దముల
విచ్చచొప్పున అలవోకగా ప్రయోగించుచు అనాయాసముగా (వ్రాసుకొని పోవుటయే
వారి వంతు. సందర్భమున కనువైన ఛందస్సు నెన్నుకొనుటలోను వీరిద్దరు సిద్ద
హస్తులు, భీమ సేనుని ఫీషణరో షమును చితించు పట్టున శార్దూలమునో స్రగ్ధరనో
యెన్నుకొనును తిక్కన. ఆట్టిచో సమాసమును పరిఢ వించుటియు ఆయన “అరు.
నక్యవంతుని వీరాలాపమును (86) దాసుగా రొక (స్రగ్ధరలో వపమాసాట్టహానను
బి

35

తోనే గాక క్లిష (ప్రానతోను నడిపించిరి. భీముని (క్రోధాతిరేకము నొకచో
తిక్కనగారు - “నేలయు వింగియు. దాళముల్‌గా జేసి యేపునరే(గ వాయంచి
యాడ” అని సీనమునను సమాస రహితముగను చిత్రించి యందు జీవకళ పొదిగిరి,
దాసుగారును తాదృశానేక సందర్భములందు సీసమునకు వన్నె దెచ్చిరి,

చూ, 1. నరసింహావిర్భానము (15) :-

సీ! గంభీర భీకర గర్జారవంబున
(దిహ్మాండ భాండ కర్పరము వగుల....

2, స్మక్రవిిక్రమము (పణిష్టము-పుట 2) :..
సీ! భూరి భూత్కార సంభూత గంభీర గుం.
భధ్వానమున శ లపంక్రి వడక ....

అయితీ యిందు సమాసములును, శద్దాలంకారములును గలవు. అట్లు లేకుండగను
ఆ సందర్భములకు సీసము నియోగించ వచ్చునని నికూపి౦చిరి,

చూ. 1. భీష్మ (ప్రతిజ్ఞ (పరిశిష్టము.పుబ $) :=
సీ॥ రాలనీ చుక్కలు, కూలనీ కులగిరు,
లిల( (గ్రుంకనీ, వార్డు లింకిపోవి

ఆకస్మికముగ సూర్యాచం(ద్రముల్‌ గతుల్‌
దస్పనీ, జగమెల తలడిలవి....
౧ ణు

2. భీష్మ సంగ్రామము (పరిశిష్టము=పుట 7) :=
సీ! విరిగెడు నరదము లొరిగెడు గుజ్జముల్‌,
తెగిపడు సిడములు, తెళ్లు కరులు....

ఇట ఛందమునకును శె లికివి గల మధుర బాంధవమును దర్శింపగలము. ఫలాని
సందర్భమునకు ఫలాని ఛంద మను నియమము సామాన్యకవులకు. విదగ్గు లే
సందర్భమున ఏ ఛందము నెత్తుకొన్నను తమ శైలీ ప్రాగల్భ్యముతో దానికి
మొలాము వేయుదురు,

“ముందటి డీనములలోపల । కందమునకు సోమయాజి ఘను డందురు,”
శ్రీనాథుని సీ మందురు. నన్నయ మత్తేభ మందును, వేమన ఆటవెలది
యందురు, ఆదిభట్లవారి దేమనవలెనో నాకు బోధపడలేదు,

36

నాకుజూడ భ క్రియందును వ్య క్తిత్వమునందును దాసుగారియందు పోతనత్వ
మెక్కువగా (ప్రతీయమానమైనను భాషయందును శై లియందును ఛందస్సునందును
తిక్కంనతనమే యెక్కువ యనిపించును. ఆ మూటి లక్షణముల నా భీష్మ నం(గామ
పద్య మచ్చముగా తిక్కనగారి దనిపించును.

అనువాద[వజ ;

డ్డ
ఈ సరసోక్తి కావ్య మొక( డిమ్ముల సంస్కతభాష నచ్చుగా(
జేసిన నట్ల వీ(డు మటీ చేయుట యేటిది యంచు; జెప్ప(గా
బేసి యనాదరం బురక చేయకు(డీ. విలుకాడు తూటుగా
నేసిన నందె పాఅ మటీ యేసిన వానిద సూట్‌ గాపునన్‌.

అని కొటవి గోపరాజకవి అనువాదయితృ కౌశల (ప్రశ సి నెప్పుడో చేసియుండెను.
అర్థవంతమైన మాట యది. గురి నేర్పరిచినవాడు మొదటి విలుకాడే కాని గురిచూచి
యేసిన రెండవ వానిదే సూటి. అనువాదకరణమున స్వతం(త్ర రచనలో నుండు
వెసులుబా టుండదు. అందుచే అనువాదమున నెగ్గినవాడు పెద్ద నేర్పరి (క్రిందనే
లెక్క,

దాసుగారు భాషాదేవి భక్తులలో అగ్రగణ్యుడు. పుట్టగోచులు పెట్టిన పూట
నుండి వరుసగా సంస్కృృతాం[ద్రములు, ఆంగము, అబ్బీ, పరియను భాషలలో

టం త్మ
వ్యాసంగము సేయుచు ఆందు విశేష ప్రజ్ఞ నార్జించిరి. సంస్కృతాంగ్ల పార శీకముల
నుండి కొన్ని యనువాదములు చేసిరి, ఆందు ముఖ్యమైనవి :
1, సంస్కృతము నుండి తెలుగునకు. బుక్సంట(గహహము, కొళిదాస వాజ్బయను.
2. (ప్రాకృతము నుండి తెలుగునకు. కాళిదాస కవిత.
8, ఆంగ్లమునుండి తెలుగునకు. షేక్సియరు వాజ్మియము, ఫిట్స్‌. గెరాల్లు కాల,
(ఉమరువై యాము రుబాయతు అనువాదము)

. ఆంగ్షమునుండి సంస్కృతమునకు. డిటో
పారశీకమునుండి తెలుగుసకు ఉమరు కెయాము రుభాయతు.

. పారశీకమునుండి సంస్కృతమునకు- డీటో

అ]. 6వ ౮ తా

శ్‌

సంస్కృతి మును౦డి ఆంగ్లమునకు. కాళిదాస శ్లోకములు,
(కొద్ది.కొన్ని “మేలుబంతి'లో ఉదాహృతములు ).

37
ఆయా (గ్రంథముల గురించి వివరములకు అనుబంధముఎ8 చూడదగును.

ఇక వారి అనువాద విధానము గురించి కించిత్సనూ లోచనము ;-

1. సంస్కృతము ననువదించు పట్టున అచ్చతెలుగునే ఉపయోగింతు రది
వారి శపథము. భాషాంతరీకరణమున మూలభాషాళబ్ధములను ముట్టగూడ దన్నది
వారి నియమము. బుక్కుల ననువదించునపుడు వానిని స్వరపరిచి వీణపై వాయించి
చూచుకొని వాని గీతి ధర్మమునకు దగినట్లు మంజగుల నెక్కువగా వాడిరి. ఆ
వె దిక సంస్కృతము లౌకిక సంస్కృత విద్వాంసులశకే కొంత వింతగా నుండునేమో
గాని దాసుగారి నాటుతెణగు మాత్రము (ప్రొఢార్యధ (ప్రబంధ భాషావల్లభులకును,
సామాన్యులకు సరేసరి సులభ (గ్రాహ్యముగా నున్నది, (చూ. పుట 100) లౌకిక
సంస్క్యృూతానువాదమున మరీ లాఘవమును జూపిరి దాసుగారు. “యదాలోకే
సూక్ష్మం (వజతి.....”” అను అంత పెద్ద శాకు3తల శోకము (38) =

కం, చిన్నది పెద్దదిగా, ఫ్‌డీ
యున్నది కలిసిసటు, వంక నురునది సరిగా(
జెన్నారు దవుల( జెంగట(
గన్నుల( ఒడ దెద్ది తేరు కరువడి( బోవన్‌.

అను చిన్న పద్యముగా అవితరించిన దనువాదమున. అయినను మూలభావ మూచ
ముట్టుగా వచ్చినది. అటనున్న పదములన్నియు చిన్న చిన్నవి. సమాసముల అట్ట
హాసము లేదు. పద్యపు నడక నల్లేరుపై బండి. అర్జావగతి కరతలామలకము,
''వేదాంతేషు”* అను శబ్దస౦ప్పుటికీ “*”( జదువుల కొనలి అని అర్థము నాశ్రయించి
యనువాదము. “భకియోగి మనుటకు “బ క్రిజోగి” మని తద్భృవ రూపకల్చన,
“కుసుమ ప్రసూతి” అను దానికి “పువ్వు సమర్త” అని మనోజ్ఞమైన మార్చు.
కొళిదాసుని యౌవన నిర్వచనములు. “రాగబంధ (ప్రవాలమ్‌”, “విలసిత పద
మాద్యం” అనువానికి “తగులు తలిరు “హొయలు తొలిచెంకి అను పదబంధము
లనువాదము సంజ నన్వర్థ మొనర్చినవి, అనువాదము నందలి యీ (క్రింది పదములు
తెనుగు నుడికారము నిగారమును స్ఫురింపజేయుచున్న వి : వామన-మలుగుజ్ఞు, పరా
జ్ముఖ- పెడ మొగము, అతర్కితో పపన్నం-కో రనట్టి కోర్కె, లక్ష్మీం తనోతి.
మెలు(గునిడు, శరీరం.బొంది, అర్కు-్క-జగము కన్ను, (ప్రతిటో ధవత్యః -నెటి
జాణల, పరితాపంంపలవంత. ఆయా పద్య నందర్భములు పరిశీలించినచో వీని సార్థ
కత మరింత మెచ్చుగొల్బును,

38

ఈ మూలాను వాదములను నిదానముగా చి త్తగింపుడు :

మూ॥ అనా ఘాతం పుష్పం, కిసలయ మలూనం కరరు హె,
రనావిద్ధం రత్న, ష్ముధు నవ మనాస్వాదిత రసమ్‌',
అఖండం పుణ్యానాం ఫల మివచ క।ద్రూప మనఘం
నజానే భో కారం కమిహ సముపస్థాస్యతి విధిః ॥

అను॥ (కోలని (క్రొ త్త తేన, మొన (గుచ్చని మావికె*, గోరునాటులన్‌
దొలచనట్టి లే( జివు:ంి, తావి గొనంబడ నట్టి పూవునుం*,
బోలిన దాని సోయగము ముందిటి నోముల మేటి పంటగా( =
బోలుమ దాని నేలుటకు( బుట్టిన యాతని దెంత పున్నెమో!

అనువాదమున ఆ చక్కని ఫదణంధముల పొందిక, అతుకులు లేని యతి (ప్రాసలు,
అనువాదమయ్యు సహజత్వ ముట్రిపడుచున్న శె లీలాలిత్యము, ఆతని దెంత పున్నెమో
అను జాతీయౌచిత్యము మున్నగు నంశముల మాట యటుండ దాసుగా రా మూల
శ్లోకమున నొక ధ్వని విశేషమును కనిపెట్టి దానికి సహజమగుసట్లు అనువాదమున
(క్రమము మార్చిరి, అనువాదమున గల (క్రమమునుబట్టి ఆ నాల్గు మాటలకు అర్జాంత
రముల నే నిట్లూహించితిని. 1 చుంబనము (ఆధరామృత పానము, 2. దంత
కతము, 9. నఖక్షతము, 4. అస లనుభవము (సంభోగము). సరిణామ(క్రమ రమ
ణీయమైన పద్దతి యదే మరి. ఆ దాసును మించిపోయినా డీ దాసు.

2. ప్రాకృత శ్లోకానువాదమును నాటు తెలుగుననే సంస్కృతానువాదము
సాగివళ్లే సాగినది. మచ్చునకుమా(త్ర మొక్క సందర్భమును చేర్చితిని (పుట 90).

శ. ఆంగ్లమునుండి చేసిస యగువాదమున 'నవరసతరంగిణి” యందు షేక్స్వి
యరు రచనకు మిశ్రభాషయు, 'ఉమరుకై యాము రుబాయతు'న ఫిట్స్‌ గెరాల్లు రచనకు
నాటు తెలుగును వినియ కములు. రుబాయతునకు ప్రత్యేకముగా సంస్కతాను
వాదముగూడ వెలయించియుండుట వలన దాసుగా రట్టు చేసియుందురు. వారు
గె ర్వాణి నెంత కటాక్షించిరో ఆంగ్లి నంత మచ్చిక చేసుకొనిరి. ఏ పద్యమని
యుదాహరింతును ! ఆటనట కొన్ని పంక్షు లేరి చూపుదును,

'షేక్సియరు నుండి 1.

a, That ever death should let life bear his name
Where life hath no more interest but to breathe ?*

39

ఊపిరి తీయ'టే యొక పనియైన
బాపురే చావేల (బతు కనరాదు ?

b. That man that hath a tongue, I say, is no man,
If with his tongue he cannot win a Woman.

మాటాడువా( డెల్ల మగవా(డు కా(డు
మాటలచేత( జామల గెల్వకున్న,

c. Lovers, to bed; ’'t is almost fairy time.
వలపు నూల్కొను మీరల్‌ పడుకొండు సెజ్జలం
దిప్పుడు గంధర్వ వేళ పొనరుచునుండెన్‌.

d. 1076 18 2 smoke made with the fume of sighs.
పల పన(గ వెచ్చనూర్చుల. గలిగిన పొగ,

6. So lust, though to a radiant angel linked,

will sate itself in a celestial bed

And prey on garbage.

దివ్యమూ ర్తిని గలిసియన్‌ దృ ప్రి పడక

గుహ్య చాపల్య మెంగిలి కూళ్లు గుడుచు,
ఇదీ మి(శ్రభాషానువాదమైనను తెలుగువై పే ములు సూపినది. fairy time అను
టకు. “గంధర్వ వేశి, prey on garbage అనుటకు. 'ఎంగిలికూ ళ్లు గుడుచుి' అను
నవి గడసరి పలుకుబడులు,

ఫిట్‌ గెరాలు నుండీ ;=
జ a

a. The Bird of Time has but a little way
To flutter-an the Bird is on the Wing,

ఊపిరి పులు గెగిరిన నీ కది దొరకదు.

0, Oh Thou who didst with pitfall and with gin
Beset the Road I was to wander in.

నీవే కలు(గుల( (ద్రవ్వితి
వీవే వల పన్నినా(డ వే( జను (్రోవన్‌.

౪ ఊపిరి పులుగు, కలుగులు (ద్రవ్వుట, వలపన్నుట-ఇ ట్లాకటా రెండా . ఎక్ళుడ

40

గాళ్ళ

నట్టిచూచినను దాసుగారి రచనలో శేనెవంటి తెనుగుదనము . జాలువారుచుండును,
దాసుగారిలో తెనుగుదన మున్న దనుట ఉదధిలో ఉప్పున్న దనుటి.

| ఆంగమునుండీ సంస్కృత మునకు (80-81) $=

a. A5-— Toguild refind gold......
అను. స్వర్ణే హేమ విలేపనం, సమధికే రక్షోత్సలే రంజనం,
బాంపేయ (ప్రసవే సుగంధకలనం, పైమోపలే స్నేహనం,
డేవేం(ద్రన్య శరాసనే సముదితే వర్ణాంతర (ప్రానణం
3 అధ . లభ
దీపే నార్కరుచి (పదీపన మతివ్యర్ట్‌ (మృహాసాస్పదమీ ॥

ఇది భ ర్భృహరి భవభూతి (ప్రభృతుల భవ్యకవితావేశుల రచనా విన్యాసమును దల
పించుచున్నది.
ఓ. H§-—- It sems she hangs upon the cheek of night
Like a rich jewel in an Ethiop’s ear.
అను. రౌ(తౌ కాళ్లీశ్రవణ విచల (దత్న భూషేవ భాతి,
6. పషేక్‌-- 50, Shows a snowy dove trooping with crows

as yonder lady O’'er her fellows shows.
అను. వాయసౌఘే చరతి వరటావ తనీ మండలే.

ఈ రెండుదాహరణములందును ఆనువాదమున సంక్షి ప్రత కన్చించును. Ethiop’s
ear అనుటకు. కొళీ(శ్రవణము, 320% 6076 అనుటకు వరట మన వాతావరణము
నకు సన్నిహితముగ నున్నవి. ఫిట్‌ గెరాల్డ్‌ పడ్యానువాదము నందును ఈ లాఘ
వము mE (చూ. 96.98).

పారశీకమునుండీ జరిగిన సంస్కృకాం[ధముల అనువాదము గురించి నే
నేమియు చెప్పజాలను. సంస్కృతము నుండి ఆం గ్లీకరణముసకు లక్ష్యము ల్రీ (గ్రంథ
మున లేవు. *'మేలుబంతిలో గలవు.

అనువాద మెప్పుడును “అహో మూలచ్చేదీ తవ సాండిత్య” మ్మనునట్లు
నేలవిడిచిన సాము కారాదు. అట్లని మూలను.నకు చి తము బతె మనుచు Gass
దానికి కానిదానికిని మకికీ మక్కిగా నుండగూడదు. అనువాదభాషయొక్క_
స్వభావ జీవలక్షణమునకు తగినట్లు తజ్జాతీయళా వాతావరణ మనకు తగినట్లు సహ
జత్వమును గలిగి యుండవలె. స్వతంగ్రత 'ఫేరిట మూలాతిరేక సాహసము తగదు,

41

అనుసరణ పేరిట మూలనిరేయ సాధ్వసము వలదు. ఈ అనువాద ధర్మముల కగు
గలముగనే యున్నది దాసుగారి కృషి. స్వతంతకృతి (ప్రణేత యైననాడు అనువాట
యిత యెనచో ఆత డెదిరి కౌశలమును గుర్తింపగలడ్కు తన కౌశలము దాచుకొన
లేతు, ఆ యనువాదము రాణించును అని నిరూపించినా రాయన.

ఆ మహాకవికి రసికాబరవికి నా జోహోరు,

సుమారు రెండేండ్ల (క్రిందట ఈ (గ్రంథమును సంకల్పించి రూపొందించితివి.
ఇద్దరు పెద్దల ధర్మమా యని యిప్పటికి వారి అర్థభాగ్యము. లభించి నాకామ్య మీడేరి
దీనికి మోక్షము వచ్చినది, “తడవ ర్తి యింటి పేరుగాని అడిగినదే తడవుగా
తడవు సేయక ముందుకు వచ్చిన రసజ్ఞశేఖరులు శ్రీ బసవయ్యగారు. “దాసభారతీ
భార ధూర్వహులలో నే నొకడను” ఆని సగర్వముగా చెప్పుకో గలిగిన ఈశ్వరరావు
గారు అన్న మాట యందు మాత్రము యింటి పేరు నిలబెట్టుకొని వెన్న పూసవంటి
మనసుతో నా వెన్ను తట్టి బసవయ్యగారితో జట్టుకట్టి యా (ప్రచురణ భారము నిర్వ
హించిరి. ఆప్తమ్మితులు, సహృదయ చ[క్రవ రులు ఆ యిరువురకును నా కృతజ్ఞతా
కుసుమాంజలి.

ముద్రణమున ఎవరి యేమరుపాటు వల్ల నై తేనేమి కొలది దోషములు లేక
పోలేదు. అయికే ఏమంత దారుణము లైనవి కావు. త్వరలో దీనికి ద్వితీయ
ము[దణ భాగ్యము లభించునను ఆశగలదు. అప్పుడవి సవరింతును.

ఈ గ్రంథ ముద్రణము నుచితముగా (ప్రారంభించిన (క్రీ ఉష(క్రీ (ప్రింటర్సు
వారికిని, మధ్యలో ఆదుకొని, అచిరకాలమున దీని నింత సర్వాంగసుందళముగా తీర్చి
దిద్దిన సహృదయులు వెల్‌కం (పస్‌ మేనేజింగు డె రెక్టరు (శ్రీ పి. రామేకృషమూ రి

ర = టి ఖతి అబల
గౌరికివి ముద్రణ విద్యాధురంధరులు (శ్రీ యస్‌. పాండురంగారావు గారికిని నా
ఫౌహార సాధువాదములు,

'నాయవి నాల్లు మోము లపునా యెటు ముద్దిడె గ? దంచు నల్వయా
ప్యాయముగా హసింహప(గ, “ఆనంతముఖన్‌ నను నెట్లు ముద్దిడం
బోయదొ 1' యంచు( జెల్వ నగ. “ముద్దిడెదన్‌ గను మంచు నల్వ నా
ధాయణదాకు గాగ (దపనందు సరస్వతికిన్‌ నమస్క్మ్భతుల్‌,

యస్వీ జోగారావు

ఈ యఖిలమ్మ్మునందు€ బర

మేంళ్వరు6. డెట్టులు సిండియుండెనో
యా యథిలమ్ము వచ్చి తన

యంతన నుండెన యాదిభట్ట నా
రాయణదాసులో హారిక

థాకృ్పతి భారతి సర్వశిల్ప వి
ద్యాయుతి సంస్కతాం(ధ్రముల

యాకృతియై పెంళళమూ ర్లు]. మళీన్‌.

మహాకవి విశ్వనాథ

ర్‌
తి

బాను టాల్‌ సాక క న కాల్‌ సాన అన కా కలీ
= 6 ఉద రిరి =ష౩ రా ౫ ఈ 309 స
అరునారాకానైాఅణకానాణ అనా

da 8d
m= GD
4. ®

భి
ర్‌

28.
24.
265,

ఏషయ సూచిక

[హరికథా సారణి

నర్వమత సౌమరస్యము
క త్తి
నం(ప్రార్థనము
పరిణామము
సగుణతో పాపన
సూర్యా సమయము
చం(తోదయమ
సరోవరము
విపన్నద్విపము
వితా(డూపము
హరివెంటిన్‌ సిరి
ఆత్మ జ్ఞత
సంగోరుగౌరు
(పబోధము

వేసవి వేళలు
పూర్వక పులు
ఆధునిక కపులు
(పహ్హాద పాడి
సదసత్సంశయము
నరసింహావతారము
కర్తవ్యబోధ
భవనిరాసము
కర్మము

భ కలక్‌ణము
మూర్తి చిత్రణము

శ్ర
ఆఅ అ ౦00 ౦00 ౫ రారా రా లః ల శా గి రి పా జ్ఞా

ఆద అ కనని సా హా స కిన తకు సిన పాను సినీ
ఇం (0 ౦౦ ఎ రా ల ఆకా 66 60 =

26.
27.
28.
29.
80.
81.
82.
98.
84.
85.
36.
87.
88.
8కి.
40.
41.
42.
48.
44.
కేర్‌.
46.
$7.
48.
49.
50.
51.
ర్‌ి,
రతి,
ర్‌4.

ఆభ్యుదయాభాసము
మనుషుల పోకిళ్లు
స్తుత్య మృత్యుంజయము
రాకాసి '
తత్త్వము

(ప్రభాతము

నవవ ధూపరచేష్టలు
వనవాన రాజథోగము
కష్టసుఖ ములు
భగవంతుని కొలత
రామభక్తి
హనుమద్వీీక్రమము
కుంభకర్ణుడు
అరుణకిరిణము
శోకహతలోకము

[క తునిరాసము

ఉ త్తమనులు
విశ్వరూపిణ్‌

పుంసాం మోహనరూపః
ఆమని

భూత భూతేశత తము
విజయలక్ష్మీ వినవాహామఃి
పీరాలాసము
తొలిచూపులో వలపు
విద్యాగర్వము
ధనలోభదంభము
భరతఖండము
మాంసాశిన నిరాసము
సత్యదొ గ్గత్యము

20
20
21
28
24
24
25
28
27
27
27
28
28
29
29
30
91
82
08
84
35
95
38
96
97
87.
87
88
88

రర.
50,

గ్‌,
గరం
69.
60.
61.
62.
63.
64.
65.
66.
87.
68.
69.
70.
71.
72.
78.
14.
గ,

78,
77,
78,
78,

శ్మశానము
పౌషతో షము

Il కావ్య సారక్‌

నిదాఘ వేళ

గారడీ సూర్యుడు

వేసవి వేకువ

తొలకరి

విద్య

గురుశో కము

దేళదుర్దశ

(తిలింగము

పురవర్ణన

కళాకొశలము

కవి

శృంగార సంగీతము
మశక మాధవము
దేశభక్తి ప్రబోధము
కజవుృ

ఆర్జో వర్ణన

"బన్నిస్‌ (క్రీడ
తిరువళ్లూరు రాజాయిపాట
పప్పు వెంకన్నగారి పాట

111[ శతక సారణి
సూర్యనమ స్కారములు
సత్యవతి
హృదయ వివేదనము
వహోదర పొహార్ణము

పుట
39

89

40
40
$1
41
42
తీపి
44

48

$4
48
49
50
గ్రరి
52
ర్‌2
గ్రరి
ర్‌ర్‌
ర్‌ర్‌
ర్‌ర్‌

శ్‌?
5కి

81

80.
81.
82,
88.
84.
85,
86.
87.
88.

89.

90.

91.
92.
98.

94.
05,
06.
97.

08,

99.

Iv రూపక సారణి

తెనుంగుతీపి

బలవా విందియ[గామః
జగత్తు-భగవంతుడు
చితాంగి మేడ
కులకొంత

చం(దుని మొగము
మేలిముసుగు

దై వోపహతు(డు
బుతానృత వై ఖరి
కళాఖళూరిక

వేసవి

Vv ఆచ్చిక సారణి

తెలుగు తెలివి
రెంట(తాగు6డు తిండి మెట్టంటువేల్ప !
క్రో ద్రిక్ర

VI సంస్కృత నారల

త _త్త్వ్వదర్శనము

భ క్రహృదయము
కాళశీప్పరి

ఈశ్వరత త్త్యము
ఆదర్శ పురజనులు
సుకవి

పుట

62
62
62

683
64
64
64
665
6b
66

67
68
70

72

74

76
78
79
78

100.

101.
102.
108.
104.
1065.
106.
107.
108.

౪,

ట్ట

VII అనువాదసారణీ

షేక్సియరు సొగసులు
నొళిదాసు సొగసులు
కర్తవ్య వర్తమానము
జీవాత్మ

విధిివాంత
విధివంచితుడు
ఇం(ద్రసూ క్రము
నదీసూ క్తము

కలిత లలిత

ఆనుబంధములు

దాసుగారి సూ కులు
లీ

(శ్రీ నారాయణదాస జీవిత పంచాంగము
నారాయణదాన (గంథావళి

వారికభలం = అచ్చ తెలుగు కృతులు = (పబంధములం
శతకములు = టూపశకనులు = గద్య కృతులు = ఆను
వాదములు = సంస్కృల కృతులం = అము(దితేములం ఇ
ఆలబ్ధములు = ఆకారాది (గంథ నూచిక - దాసభారతి
(పచురణములం = దాస సాహితీ జీవిత సమిక్షా

(గ్రంథములు ఠి
అకారాది విషయానుక్రమజీక

పుట
80
89
98
97
98

100

100
101

F.O.)

గ౧తీ.రికి

తీ%ళతి౫2

1 హరికథా సారణి
౧. అంబరీప చరితము

1. సర్వవుత సావురస్యవంు న

సీ॥ ఆదికొరణ మెన్నరాదు కావున స్వభా

వము లోకమని చెప్పు బౌద్దమతము
జగ మబద్రము (బ్రహ్మ సత్యం బటంచు నెం

తయు టోధపర్చు నదై్వైతమతము
సగుణు(డీశుండు (ప్రపంచము వాని యిచ్చావి

భూతి యంచు గణించు దె్వతమతము
ఇహమె నిక్కము పరంబెల( గల్లయటంచు,

| దెల్లము సేయు నా సిక మత౦బు

ఇన్నిమతములలో సారమెంచియెంచి
దయయు నిర్మోహము నృ క్రి ధర్మబుద్ది
నాలిటినీమముగ( బొంది నయము మీజ
జయము మన మందవలయు నో సభ్యులార !

చం॥ మహి(గడు నె కమత్యమున మానవులందటు, నొక్కరీతిగా
సహనమ్ముసర్వభూతదయ సత్యము జ్ఞానము(గల్షియొండొరుల్‌
రహి ననుకూ లద్భృష్తుల ననారతము ననుగొంచు సౌఖ్యమీ
యిహామున( బొందుచుంట ని(క నే. బరికించెడీ భాగ్య మెన్న(డో:

2 దాసభారతి

సీ॥ అభంలివోదభ విభమాభ (భమ

కృన్నీల దీర్చ శరీర మమరం
(బళయకాలానల (ప్రభను జక్రీకృతే

క్షణముల రౌద మక్షయముగా(గ(
దె 9లొక్య కబళనో తహ సూచకఘన

వ కితయో(గత వాసి కక్క
బర్చు బర్చరకేశ పాశారుణ(పభా

కాల సంధ్యారాగ కాంతి(దసర(

గకచ కఠిన కఠాళ దంష్టలు వెలుంగ(
బదయు గోదూత పాంసువు ల్చదలుగప్ప
న నింగివి నిడతలల

న తిగ "నివ చ్చె6 గృతి క్‌ మి తి పగిది,

౧. గజం ద "వెరాదఐఖనంం

నీల
-౨ంసంధంఈ-
ఆ
గీ॥ అన్నిటికి ”దుద మొదలయి యున్నవాండ :
పలు తెఅంగుల నొక(6డవె బవరగువాండ |
దొరికి దొరకని యటుల. దిరుగువాండ |
లు
నేను సీవాండ(జాము నాలోనివా(డ |

గీ; కోరికల కడుదగిలెడు వారిలోన
a)

గ"'ప్పవాండవుగాన నినొల్వవల సె

కచ్చపీశ్రుతులు

అడ్డుదగి లెడు వా(డెక్కుడె నయప్ప
వేర్తుకొనకేమి చేయుడు విఘ్ననాఠ

గీ! నాకు మూగి నతి లేకుండ (బేసీన
యమ్మ । నీ దయారసమ్ము ( జిల్‌
నాదుమాట మె తనగ( దీయగా( దేట
గా నొనర్చి నన్ను గావరాది,

సీసార్థము॥ తెలుకలియెదు కన్నుల గంత కట(గ(

బడీ గానునకు( బూన్స(బడి యొకీంతి
యును దారితోచక యుండియు నెంతయు

మునికోలచే దండి(బొడువ(గ(బడి
చుట్టిన త్రోవనే చుడు తీరున

మనమును ఘనమోహమునను (గుడి
వారల మె విదివళమున సంసార

మందు పూన్చ(గ(బడి ముందలగతి

తెలియకున్నను గాలంబువలన( బోట్లు

వడసి చర్విత చరణ న ర్రనంబు

సలుపుచున్నార మిట్టి యజ్ఞానదశ ను

బొందకుండగ( నీశుండు

(బోచు(గాన వేడు(డీ

నీచరతులగా ని-నిత్యసంవదనూని

కొచమక్కరగా ని-గడుసుతనములూని

యోచనం బికనేల గతి.జూచుకొననిది వేళ తడ
వాచరించుట మేల భవ.మోచనంబగు( జాల; యీకుండు ||

2 దాసభారతి

సీ॥ అ(భంలిహాద్యభ విభమాభ [భమ

కృన్నీల దీర్హ శరీర మమరం
[(బళయకాలానల (పభిను 'జకీకృతే

క్షణముల రౌద్ర మక్ష్షయముగా(గ(
దె 9లోక్య కబళనో తహ సూచకఘన

వ కితయో(గత వాసి కెక్క
బర్చు బర్బరకేశ వాళారుణ పభా

కాల సంధ్యారాగ కౌంతి(దనర(

(గకచ కఠిన కఠాళ దంష్ష్రలు వెలుంగ(
బదయు గోదూత పాంసువు లృ్బదలుగప్ప
నేల(బదముల నింగివి నిడతలల

న తిగొనివచ్చె. గృతి తా మితి పగిది.

గజంద 'వెోక్షణఖనంం

3. సం వార్డ రనసపరిరకి అ

గ్‌! అన్ని టికి దుద మొదలయి యున్నవా(డ !
పలు తెఅంగుల నొక(డవె పరగువా(డ !
దొరికి దొరకని యటుల( దిరుగువాండ !
నేను సీవాండ(జామ్ము నాలోనివాండ |

గీ; కోరికల కడుదగిలెడు వారిలోన
3
గ్‌ొప్పవా(డవుగాన నినొల్యువల సన

కచ్చపీ(శుతులు

అడుదగీ లెడు వా(డెక్కుడై నయప్పు
వేడుకొనశేమి చేయుడు విఘ్ననాథః

గీ! నాకు మూగి నతి లేకుండ (బేసిన
యమ్మ । సీ దయారసమ్ము( జిల్‌
నాదుమాట మె తనగ( దీయగా( దేట
గా నొనర్చి నన్ను గావరాదె,

సీసార్హము॥ తెలుకలియెదు కన్నుల గంత కట(గ(
బడీ గా నునకు( బూన్స(బడి యొకీంత
యును దారితోచక యుండియు నెంతయు
మునికోలచే దండి(బొడువ(గ(బడి
చుట్టిన (త్రోవనే చుళైడు తీరున
మనమును ఘనమోహమునను గుడి
వారలమె విదివశథశమున సంసార
క్‌ మందు పూను(గ(బడి ముందలగతి

తెలియకున్నను గాలంబువలన( బోట్లు

వడసి చర్విత చర్వణ వ రనంబు

సలుపుచున్నార మిట్టి యజ్ఞానదకళ ను

బొందకుండగ( నీళుండు

(బోచు(గాన వేడు(డీ

నీచరతులగా ని-నిత్యసంవదనూని
కొచమక్కరగాని.గడుసుతనములూని

యోచనం వబికనేల గతి_జూచుకొననిది వేళ తడ
వాచరించుటమేల భవ-.మోచనంబగు( జాల।। యీకుండు ||

జీ దాసభారతి

4. పరిణామము:

కాంభోజి_సీసమాలిక
పరిపూర్చుండగు పర(బహ్మ సర్వ(పపం

చాకొరు(డె తనయందు దానే
యవతరించు యథేచ్చ 'నడంగు, నీ జగ మెల్ల

నతనికి నాటపటయి చెలంగు,
నొకటి సున్నను గూడియున్నప్త పడిగతు

లందు పోలిక మాయనొంది యత (డు
తొలుతను బదివెషముల( జూపు, నవ్వాని

జాడల జంగమ సంఖ్య పెరుగు (,
గేవల జలచర జీవులలో. జేప

పది వేషములలోన మొదటి మచ్చు,
దీని రెక్కల జాడనాని పె కెగిరెడు

పక్షులు బుక నాపెని, నాలు
కాళ్ళతో భూజల గతులందు తాదేలు |

రెండవరకముగా నుండు, దీని
వలె పంచనఖముల( బరగు నడవి పంది

మూడవయది, దీని మొదలు చేసి
తోకలుగల మృగలోక మంతటిలోన

సింహము నాలవ చెల, తోక
గలుగక చేతులు గాశ్ళేర్పడగ( బొట్టి

యగు మేను గలి మాటాడగలుగు
మనుజు డె దవ తీరు, మలీవానికన్న ద

ర్యంబు కౌంతియు బుద్ది నలరునట్లి
మనుజు( డాజవపోల్సి., జనలోకపాలన

దతు(2. యు తమో తము(మగా (గ
నెగడు భూభ ర యేడగువేష మదియె వృ

కచ్చపీ శ్రుతులు గ్‌

దికి మేర యంతతకో( దీసివే(త,
(కమముగా సృషికిం గలుగు నెన్మి దియవ
ఠి
వేషము మతున వెలయుచుండు,

తొమ్మిదవరూపు వికృత వేషమ్ము, మలియు(
బదియవది మృగలిలతో( బర(గు(, దుదకు
భూమిచరములు జలముల మును, సృష్టి
యెల్లయును దెగు, మిగులు సర్వేశు( డొక (డు,

క్‌. సగుణొపాసన ;

ద్విపద॥ పతి దూర దేశంబు పట్రినయపుడు
సతి వాని చితంబు సరగున(దిచ్చి
కను(గొని యుహ్పొంగు. గన్నీరు నించు(
గొనియాడు మనవి గె కొనుమని వే(డు
నతిభ కి గొల్చు నాథాయనిపిల్చు
(బ్రతిమాలు పదముల పె (బడి సోలు(
దన గతి(గని పొక్కు ధె ర్యంబు దక్కు
తనదు సొమ్ములందియు ధర్మంబు సేయు(
బెనిమిటి చరితంబు వినిపించువారి(
గని గారవించు సత్కథల నాలించు
నటువలె మనము నిత్యంబు సర్వెశు(
బటమున భావించి (బతుకుట మంచి,

6. సూర్యా సమయము

గీ॥ తన్ను వెంట ( దగులుచున్నటి కోడె చీ(
కటుల కెడిరి నిల్చు కడిమిలేక

దొసభారతి

సళ్చిమా బ్రియందు(బడీ దొ(గె సూర్యుండు
కొల మొక్కరీతి గడుపగలమె.

7. చందో దయవుం ;

గీ॥

పొదు పండుటాకు పోలిక రాలె(, గం

జాయ చివురులె తె, గోయిల లన.

జెల(గి కవిసె( గా. బూచె( జుక్కలు,
పెని జందమామ పండుదో (చె,

§. సరోవరము:

చ॥

9. విపన్న

ద్విపద i

చనిచని కాంచె నుల్తసిత చారుపయోరుహసన్మరందథా
దనమదమ తబంభర వితానరవ (పతిమాసగానమా
ననియమితోరు భంగపటునాద మృదంగ రవానుకూల చ
(క్రనివహరావతాళ రవరమ్య విశాల సరః (పధానమున్‌.

దవఐము శ

సరసులోపల 'వెయ్యి సంవత్సరములు
సరిగాను మకరితో సల్పె(దా(టోరు
అంతకంతకు న(క్రమధిక్‌ సత్వమున
వింతసొంపున హెచ్చి వేం దను( బట్ట
బహులపక్షపు విధు పగిది గన్నట్టి
యహమర్హ మగు తరి నలరు మానవుని
నీడపోల్కిని డింది నీటునుదప్పి
వాడీక్షీణీంచె నా వనగజ మపుడు

కచ్చపీ శ్రుతులు

ఈాశ్రే

కాలకింకరుచేత( గష్టాత్ము పగిది

జాలరి వల(బడ రుషము చందమున.
జెల(గి సంసారంపు( దక్కు న(బడుచు(
బొలుపుమాలిన జ్ఞాని పోల్కిని మణీయు
నప్పులలో మును నల(తి చందమున
సప్పులలో ముని హ స్రీంద్రు(డపుడు
చడుగు న్మకముపల్ల ( జేడ్చడీ కనుల
బుడి బుడి కిన్నీరు చౌడమ(ింతించె.

మ॥ ధరణీమండలమెల నేలినను విద్యాసాగరుండె నంద

త్యరమాధ్యతు(డ నె న నెవ్వ(డయినన్‌ (బారబముల్‌ దప్పునా

In oo
యెజు(గన్వచ్చెను నాక (జూడ మును నిందద్యుమ్న భూపొలు( డన్‌
గురుశాపంబున నింతవచ్చె నని యా కంభీం(దు( డూహింపరున్‌.

10. విరాడూపము *

మధ్యాక్కర॥ అత (ఢిట్లు నిరుణ (దిహ్మంగమాత్మలో నలరుచుండ

చ॥

సుతి(జేసి యంతతో( దుష్టి(బొంద కొ తురతనుదొంది
చతురత్వమూని సర్వేశు నంతటన్‌ సగుణునిజేసి
యతిభ కిఠోడ నరించె సంత సందితిశ యిల్సంగ

జలధులు రోమకూసములు, శల్యము లదులు, సూర్యచందు ల
కులు, పవనంబు లూరువులు, శు కము వరము, మిన్ను శీర, మి
౧ 9 0A
య్యిల జఘనంబు, మేను జగమెల్లయునై వెలుగొందు నేవిభుం
డలఘు( డనంతు(డవ్యయు( డనాడి గురుండగు వాని( గొ ల్బెదన్‌ ॥

రి దాసభారతి

11]. హరివెంటన్‌సిరి ;

గీ॥ కావిపావడ జీరాడ కాంచి వీడ
కొను జవ్వాడ నారదమౌని పాడ
మేచకముతోడ( దొల్కరి మెరుపుజాశ
నేగుదెంచెను లక్ష్మి సర్వేశునీడ,

3. గౌరవ పె బం

12. ఆత్మజ్ఞత

సీ॥ మురికి కాయక మిది_.మూనాళ్ళ ముచ్చట

గాలిలోని యిలాయి కరణి(గదలు

తల(చనటులరాదు_తగువానివలె మెల
- గిన దప్ప6గడువ దీ_గిడ్ర బ్రతుకు

తనతోడివారల-_న్లానెట్లులెన( గుం

దింపక మేల్పొంపు_పెంపుకాదు
ఒరిమిక చొప్పడ-దోరిమి కుదురదు

మెల(శకువ న్యంతయే_మిగులు (దుదకు

అనుచు నెజీ(గిన గొప్పవా-రనయము నిను
వేడి చావని పుటని వెరవు( గనిరి

తలి, యీనా (టి కల్ల రీం-డెల నిన్ను
మజచి రెంటికి (జెడి పిల్కు.మారుచుందు.

కచ్చపీ[శుతులు

13. సంగోరు గౌరు

సీ॥ ఎడమవై పొడుది.కుడీ థట్టు మగవో(డు
నడుబొంది నిరువుర. బెడ(గుదో (స
నిటు కప్పు గొప్ప కొ-ప్పటు మినువౌణక్‌ పొ
లుకడా(గు పస్సె వెం-డుకల కొండె
యీ।క్రేవ విగి౮ క_యా కెల(కున( బొప
పేరిట(గ చ్చట(_బెరు(గు డాలు
రెంట తాగుడు తిండి. పెంటితే రీవల
నా చక్కి [కొవ్వా(డి.యాల(బోతు
పిన్నజాదిలి మూ(డవ_కన్ను నింగి
నేల లేలెడు నేరుపు-నిండు తన్వి
యెదురెజుంగక మటి మణీ_బితుకు వేడ్క.
గౌరు ముక్కంటులకు వంతు.గా( జెలంగు,

మ॥ ఇటుముక్క_ంటియు మెట్లుప ట్టి కవమై నింపారు చెల్వంబుతో
నెటు లెందేనియ( దాముకొని దినుసే దీలేని య'పెల్ల ము
చృటల న్మచ్చిక(దో (చు చాడు మగయోజ నొల్బునవ్వారి బా
సటయె కోరని కో ర్కులిచ్చెదరు పెల్చ న్వేల్చు కన్నాకు లె

జానకి గపథవు

పమ యమియ మయ.

14. (పబొధము -

సీ॥ పెదలమాటల( బెడచెవి బెట్టకు
కొర్చణ్యమున నహాంకొరపడకు
మెట్ల వేదాంతము పట్టి యంతయు మ్యిథ
యనీ ధర్మభంగముగ నడవకుము

10 దాస భారతి

దేవాలయములందు దీర్ర సేవలను మా
హాత్మ్యంబు లేదని యార్వ(టోకు
విపరీతబుడద్దివై స్వీయకులాచార
' ముల మాని పరమతములను గొనకు
(పాణులం జంపనొల్త కెబ్బంగినై న
మారొనర్శ్చకు మే యపకారికె న
నొరుల గొప్పకు నుల్కకు మో హృ్‌దయమ
సర్వము న్విషుమయమని శాంతిబొందు.

సీ|| తెలియని సుఖదుఃఖములు బొంది కొన్నాళ్ళు
పొ తిళ్ళలో(బడి పొరలినావు
తలిదం[డులకు దప్ప వెలిలోక మెయ(గక
తప్పటడుంగుల ( దారినావు
కొన్నాళ్ళు పిమ్మటం గోతిచేషలు గల్లి
దుడుకుదనంబున( (దుళ్ళినావు
అటుపయి( గొన్నాళ్ళు లడియాసవలపున.
గడు మోసక తెలం దడవినావు
ఇప్పు డెటింగియు నెజు(గక గొప్పకొఅకు
వ్యర్త సంసారమున 'దేవులాడెదీవు
ధరణి నీమీద నేమి కాదలి నాదొ
చాలు ని(కనె న డెందమా కశాంతిబొందు,

సీ; ధనము కావలసిన దంభము ల్మోసము
లేవ లిచ్చకములు సేయవలయు
కామ సంత్భ పికె కాంతలకున్‌ లొంగి
కాని గ డ్రైలను గబువవలయు

కచ్చపీ (శ్రుతులు 11

స్వకుటుంబ వృద్ది కై వ్యయము (పయాసంబు(
బడి యాత్మ సౌఖ్యంబు వదలవలయు
పేరొందుటకు( బెద్ద వేషంబులం బెక్కు
దేశంబులం దిమ్మదిరుగవలయు
అల దిగంతపురేఖ యట్లులను మదికీ (
జేరువై కోచి సంతుష్టి దూరమగును
దుఃఖమే మిగిలియుండును దుదకు మనకు
గాన నిహ భోగముల పయి! గాంక్ష తగదు,

15 వెసని వెళలు ;

సీ) ఆకెన నల్లాడనీక దిగ్బంధన
2. ముగ గాలి చెమ్మటం బొదవె నుక్క
మిన్నంటి చెల్వకై మెలపుళో డుత (గద్ద
చాలుగ నిర్ముపక్క( జొచె రెక్క
ముంగాళ్ళతో ( జటు మొదట గాత్‌న్‌ (దవ్వ
కుదురుగ( బడుకొనె గుంటనక్క
యెండమావుల( గాంచు చెంతీయు దప్పితో
వాడీ పరువువె-బె లేడిబక్క
యొడళు లుడుకి త్రీ తుమ్మెద లుడిగె సద్దు
రగులుకొను నగికిం గనరాదు హద్దు
అడవిపందికి బురదనీ రయ్యె ముద్దు
వెలసె. బనిరద్దు నిడు వేసవి నడుప్రొద్దు

సీ ఉడుకె తి పాదుల న్ముడిగిన నీడలు
చలగ( దూర్చున సాగుచుండె

12 దాపళభార తి

వడదాకి తొ(రల నడగిన పిట్రలు
ముదముగ( బె టను _మోగుచుండె
కడు నెండవేడిమి న్లాగిన గాడ్పు హా
. యిగ మంచుకొండకె యగుచుండె
కొండను దిగి మేతకొరకు బెబ్బులు లుమ్మి
రిగ( బల్లముల( జెలరేగుచుండె
పాములకు( బుటలోనుండి పడగ హెచ్చె
మడువు నెడ(బాసి యేనుంగు లడవ(జొచ్చె
(పొద్దు పడమటకు (న్వాలి ముద్దువచ్చె
నెగడి జానకి వాలుకన్నుగవ విచ్చె.

స్తీ ఎల్లపిల్లలు గూళ్ళకెక్కుగ గుడగూ
బలు బుషిపకులుం బయలుడానె
వై దేహి దురవస్త పరికింపలే నట్లు
ఖిన్ను(డె సూర్యుండు కన్నుమూసె
పనపు( గుంకుమము నాకసమున సంజయ
న్చేరాసపెద్రమ యారంటో సె
అంచెలుగా నక్క. లరచుచు దెసలందు
ధరణిజ కషంబు నెటుకజేసె
చీకటిముసుంగుననో భూమి చింత(బండె
చుక్కలు స్సీతకై మింట. 'బొక్కుచుం డె.
బొదలి దవుదివ్వెలుగ( గొండపోళ్ళు మండె
జనకజకు నప్పు డ షమశనియు నిండే.

నే
ara
నే

కచ్చపీ్శశుతులు 18

(పహ్హాద చరితము

వామ లర, 3౨౦.

16. పూర్వకవులు :

గీ పూర్వక వు లందరున్‌ గడు పూజ్యూ'లందు
భాగవతులయి గో సనీ పాకముగను
గృతులొనర్పు నధికుల సంస్కృతమున జయ
చెవు దెను(గున( బోతనం దెలిసి యెంతు,

17. ఆధునిక కవులు:

బ| పూర్వ పబంధము పోల్కికై చచ్చిన

యీ(గ నంటించెడు హీను( డొకడు
(పౌఢకల్సన లని పన్ని తనకు(దానె

యర్హం బెటు(గలేని వ్యరు డొక(డు
కృతిని నిఘంటువు వెతకి ముదురుతా(టి

ముంజె వలె నేయు మూరు డొక(డు
తేటతెల్లంబిని తెన్గుబాసకు బిట్ల |

తెరచి చూపించెడి దేజె యొకడు

కలివశంబున శారద కలుషయయె
వీదపకొలంబుస( దలంపు పిచ్చియయె;
అచ్చు చవకయ్యె మూఢులు మెచ్చుటయ్యె
నహహ। యెందుకు కవులెరి యాథునికులు,

14 దాసభారతిీ

18. (పహ్హాదపాత నిలచి తణవం ;

సీ॥ ఇతరుల మనము నొప్పించ( దే కరుణావి
శిషు/(డు తన కంత చెల్లియైన(
జోద్యమునకునయ్యు( జూడ( డే ధృతి శాలి
పరకాంత( దానెంత సరసు(డెన
నభిలజనంబుల కడకువ( జూపు నే -
విజాని తా దొరవిడ(డె న.
దెలియనియటుల( దిరుగు నే తత్వవి.
స్ఫూర్తి తౌ సర్వజ్ఞ మూ ర్రియైన
వ్యసనముల కెదుర్‌ చుక్క, సత్యంపు మొక్క
యందపు( దుడిమెటు, తెలివి కొటపటు
జ్రానభాగవత్యాగణీ, దానవమణి “
యజునకు నృ కి సున్న పహాదు నెన్న,

19. సదసతృ్సంశయము ఆ

సీ॥ హరియన నెవండని యందురేని యతండె
ముఖ్యకారణ మన్ని భూతములకు
- ఆకొళశమటుల నంతట నిండీయు
క దా నెద్దియుం గాక తనరుచుండు
కల్లను నిక్కంబు గావించు నాతండు
_సున్నకు విలువను బన్నునటు
అతనికి వేజై న దదియె శూన్యము దాని "
నే మాయ యని మన మెటు(గవలయు

పెక్కులేల యెల్ల వేదాంత సారంబు
తేటతెలముగను దెలియస రు

కచ్చపీ శుతులు [0

ఎది కలదో యదియె యీశ్వరతత్వంబు
ఎదీ లేదొ యదియె యీ జగంబు
(౧

కం॥ కలిమిగలవాని లేమిన్‌
గలవా( డెటు లాశ యించి కలిమి( దెలుపునో
తెలియు(డు లేని జగం బిది
యొలయ స్సర్వేశు నొద నున్నటు కోంచున్‌,

20. నరసింహావతారము:

+“ సీ॥ గంభీర భీకర గర్హారపంబున

(బ్రహ్మాండ భాండ కర్చరము వగుల
చటుల సటాచ్చటా చలన సంజాత [ప

చండ వాతాహతిన్‌ గొండ లెగయ
కొలానలాభీల కీలాభ బిహా (ప

భావళిన్‌ జగ మెల్తి( దేవురింప
తరుణెందు భాసుర దంష్ట్రనఖచ్చాయ

లలమి దిక్కులకు వెన్నెలలుగాయ

కరము లురమును శిరము సింగంబుమొడ్కి-
నాఖికిన్‌ (గిందిభాగము నరునిపోల్కి
నలర నరసింహురూపున నవతరించె

నా శీత పరాయణుండు నారాయణుండు.

4
f IN

2
IR

16 దానభారతి

భస్మ చరితము

21. కర్తవ్యబోధ :

సీ॥ పసుల జన్నమున( జంప(గనేల నాకలి
గన్న భూతమ్ముల కన్న మిడు(డు
నోరునొవ్వ(గ వేదపారాయణము లేల.
నందలటీమోల సత్యము వలుకు(డు
తీరయా(తల డస్సి తిరుగులాడ(గనేల
క్ష నారులకెల్త సహాయపడు(డు
సన్యాసిభిక్ష నెంచ(గనేల మనతోటి
పాటివారలకునై పాటుపడు(డు

ఎందుకి(క వేయిమాట లీ యిలను సర్వ
జనుల కుపకారముగ నడువని మనుజు(డు
జపతపంబులు నిష్టలు సలుపు బెల్ల
బూడిదంబోయు పన్నీటి పోల్కిగాదె.

(3
సి॥ (బతికియున్నంతకు స్వర్గ నరకముల

సంగతి( దెలియ నసాధ్యముగద
తరలినవారలు సరలోకవా రల

జెప్పిరా మనతోడ నెష్పుడె న
మర్యుల నోళ్ళలో మలయు వేదములకు
గన(గన నొక ముక్కు మొనయు ( గలదె

కచ్చపీ శుతులు 17

దీసమాటీనయట్లు తెవ్వి కూన్యంబగు
'దేహాంతములయందు( దెల్లముగను

మనకు గగనారవింద వరనము లేల
యిహమునందున స్వమతాఖివృద్ది మీట
నెల్ల రన్యోన్యమై(త్రికి హేతువై న
ధర్మవ రన మెపుడె న( దప్పంజనదు.

గీ॥ చెల(గి తలిదండ్రుల యభీషములను దీర్చు
పుతులకు నిశృయంబుగ( బొందరాని
పదవులుండునె ధరణిలోపల సమస స్త
జనులకుం వితృభ కీ రసాయనంబు.

గీ॥ చెల్లునని పెదలమని తో(చిన విధమున(
జైల(గి సంసారులకు బాధ సలుపరాదు
సీతిమాలిన యపుడు మన్నింప(దగదు
గురులనై న మరెట్ట భూసురులనై న,

ఆ గీ॥ తమకు లాభ మెదియు( దలపోయ కెంతయు(
బరులకొణకు పాటుపడుచునున్న
పిన్నవారికై న( బెదలకై నను
మంచిచెడ్డ దెలుప మనసె సొక్షి,

22. భవనిరాసనుం ;

ప త లిగర్భమునం దొదవిసటి కష్టము,
aa)
పొ తిళ్ళ లోపల( బొరలుదాద,

t8 దాన భోర తి

పసితవంబున వన్యవశతబే నిజబ్బంది,
యౌ వనంబును గామయాతనయును,
వారక్యమున వ్యాధివలన వేదన,కుత్చి
ఖు
పాసల నంటినపట్ర నిడుమ,
సతత మంతర్బహిళ్శ. తుబనిత పీడ,
తాపషతయంబున( దగులుచింతి
(బతుకు నిభఖిలం బిదియె సుఖభాభాస మకట
దుఃఖపూరిత మటుగాన దురితదూర!
వాసుదేవ!ముకుంద!:యిో భవము మణుల
జందనసీయక నన్ను రక్షించు కృష |
౬అ

23. కర్మము:

జ సి; పాతాళగంగ నుపాయంబునం బె కి
రప్పించవఐబచ్చు యం[తములచేత
మెలపున జీవనదుల: గాల్యలం దీసి
నీరు వలయుచోట్ల నింపవచ్చు
పర్యతముల గల బలు నీటిధాకొల
నెప్పుటులకానై నం (దిప్పవచ్చు
'వేయేల మథికొన్ని వెళఠవుల6 గోరిన
వేళ వాన నురిపించవచ్చు
౧
కర్కమున( గానిదిద్రియు( గానరాదు
కర్మమే దె వతము జగ తా్యారణంబిు
కర్మవశమున స్వర్ణాధికార మందు
వాని కిటు లంచమిచ్చుట వటి వటి.

కచ్చ ప్రీ (శు తులు క్ష్‌
24. అక్షలక్రణుమం :

సీ॥! నీవె సర్వంబని నిశృయించినవా(డు
భవరోగ మంట(డో పద్మనాభ |
త్వద్దివ్య నామామృతము (గోలువా( డీహ
భోగంబు లొల్ల (డో భోగిశ యన!
నీ పదాంబుజ భ కినిరతు(డౌ వాం డన్య
కర్మము ల్పేయ(డో జ్రానరూప!
సీదు దాసులతోడ నే స మందినవా(డు
పరుల సేవించ(డో పరమవురుష।
నీవలన (బతుకున్‌ గాంచు నేను నిన్ను
మోసపుచ్చ(గ( బూనితీ మూఢు(డ నయి
అక్క టా॥గుడు పిల్లను వెక్కిరించు
నట్లు మాధవ! గోనింద! హారి! ముకుంద!

25. పారార్తి చ తణము ;

సీ॥ చిరుగుంట కలిన చెక్కిలితోడుత
౧
నద్రిరాఃయద్ర మెట్లగును నొటీ
ముక్కుపక్క మొదలు మోవి మూలవరకు.
బొల్బారు వంక కే పోల్కిగలదు
హొయలు(గ6 బల్బాలు నొకోవె పు గన్సర్చు
పిన్ననవ్వున కెటు వెన్నెల యెన
నడుమ చక్కనినొక్కు తొడరిన గడము
(౮
పొలుపున కేెదాని( బోల్పవచ్చు
(౧
భశిరః:మూతె ,క వేద్య స్వభావమహిమ
నుషమ లుత్చే)క్షలుం దమ యూహ( బన్ని

20 దానభారతి

తప్పబల్కుట గాక సత్యమున( దరమె
యజునకై నను మణీ వాని యబ్బకె న,

మార్కండేయ చరిత

26. అభ్యుదయాభాసము :
సీ॥ జనులార మన పిన్నతనమున మనకు గ
లిన హాయి, యప్పటి మన యవస్త(
గనుగొంటిరే నాడు కనులకు( జీమ[పా
కుట సెత మెంతయో గొప్ప చోద్య
ముగద యెంతటి యాకలి గొనియెనం జప్ప
టులు విన్నయంత నేడు దొల యగుగద
నేడు మోదముసేయ నేరవెవ్వియు మన
చూవులకై నను (శుతులకె న
నక్కటాఃయీడుతోడుత నాసపురుగు
పెరిగి చెలరేగి నంతుష్షి జరచుచుండె
జాన మెపారె నజ్ఞాన "మనుచు,
జెప్పుకొనుటకు లోలోన సిగుపు'టై.

27. వునుపుల బోకి

గీ॥ ఎటిచీర 6 జూచి వెణ్లియెనలు బెట్టి
పరుగులిడుచు నార్చు బటె(టోలి
(పతిభ( గాంచి యోర్చు (పాజ్జత లేమి. బై
కుబ్బి శ కిహీను లుల్కుచుందు.

కచ్చపీ (శ్రుతులు 21

గీ॥ పాలకులు తసకిచ్చు జీవనముకన్న
రెండురెట్టులు గుబిపుబండికొటకు,
సానిపాపకు,మణీయు సీసాలకొటకు
నిచ్చు నుద్యోగి కప్పెచ్చువచ్చునెట్లు?

Pak

ఒకచోట సాధుల( (దికమకలం బెట్ట

బాధించి మను న్యాయవాదిజనము
లొకచోట రాజులయొద నిచ్చకముల.

బల్కుచు నెగడు వద్వతు్కులమ్ము
నొకచోట లంచము లొడిసి (మీంగుచు దంభ

మొయ్యన( జూపు నుద్యోగిగణము
నొక్కచో వెలిసేత లెక్కించుకొనుచు రూ

కల( దీయు ఏఠాధికొరిబలము

లక్కటా వీరలే యిపు డవనియందు
సకలజన సూత్రధారులె సాగుచుం(దు
మారికిన్వలె పీరికి మనుజులెల్ల

వడకుచుందురు కలికాల వశముచేత,

ఉ॥ అప్పెగవేయకుండ మరి యర్హము దొంగిలకుండ శత్రువు .
లొప్పడకుండ పాలకులు జూచిన(గాని సమ స్తసౌఖ్యము
ల్పస్పున( బారదోలి యవశంబయి వచ్చెడు చావుదయ్యము
(న్పొప్పగ(జాలినట్లి చతురుం డొక(డై నం గనంగవచ్చెనే?

28. స్థుత్యమృత్యుంజయము :

శా॥ గారీచి త సరోజభృంగ: తిజగత్క_ళ్యాణదాపాంగ।నం
సారధ్వాంత పతంగ।మూర విచలత్స్వరాపగాభంగ।కే

22

మ।

మః!

మ్‌

మ

శు

దాసభారతి
యూర[వా ప్రభుజంగ:మర్రితబలో _గోద్రండమా తంగ: తా
రారాట్బ)జ్వలితో తమాంగ:లలితార్హస్వాంగ।మృత్యుంజయా

చటులాంభోధిగభీరభా షఃవిచలత్స్వర్వాహినీభూష!సం

కటసంసారవిళో షఃదృష్టివిలసత్కారుణ్యపీ యూ ష:దు
ర్రబరక *జనధ్రీ షఃభ క కణ పనహృ(దాజీవసంతో షఃసో

త టగౌరీరమణీయ వేషఃదురితాంధఃపూ ష!మృత్యుంజయా

రవిచంద్రానలనేత్రఃదుర్ల టమహారక్షఃపురీజై (త్రఃసం
స్వవనీయోరుచరిత:భ కజనహృ దాజీవసన్మి తదు
ర్భవషడ్వర్గల తాలవిత్రఃగిరిజారామావనీచై |త్రఃభ

స్మ విలిపాంచితగా త :భూరివియదంభఃపా[త।ఃమృత్యుంజయా

కరుణాలోకనజాలఃర్మాతిచర మేఘసోమవాతూల:సిం
ధురచర్మాంచితచేల! మూర్హవిలసద్దో కవాహి నీకూల!న
డిరిజాచి తవిలోల! భ్‌ కజనహృద్వీధీనటచ్చీల: భా
స్వరదక్షీణయళో ఏశాల:!శ కిరాజత్సాల!మృ త్యుంజయా !

నిరత క్వేతగిరీందగేహ!|పమదోన్ని(దాశ్రితవూకహ।బం
ధురగోనాయకవాహ।దుషదనుసూనుస్ఫోటనో త్సాహ।దు
_స్తరర క్షఃపురదాహ !పర్వతత నూజాబద్రస మ్మో హ।సిం
దురచర్మాంచిత దెహ।భ కజనబందు స్నేహ! మృతు్యుంజయా

అరుణాంభోరుహ వీక్ష | దెత్యకులరాడ్డ సీం దహర్యక్ష!దు
రరహాలాహలభక్ష!సంచకితభ క పాణసంరక్ష!దు

కచ్చపీ (శ్రుతులు 28

రృర సంసారవిసక్ష! నర్వసు మనః ప్రస్తాపనాధ్యక్ష! సిం
ధురదేహాంచితక క్ష! భూమిధరరాడుక్స క్ష! మృత ?0జయా!

మ॥ నతబృందాభయదాన!ఫాలత లవిన్యసోడురాట్సూన! సం
తతసామాగమగా న! యోగిజనహృద్యన్నో క్షసంధాన| ప్రో
ద్రతహాలాహలపాన!రక్షి తక నద్దాక్షొ యణీమా న!సం
గతకారుణ్యనదీన!శ శ్వదపరో క్షజ్ఞాన! మృత్యుంజియా!

మ॥ పరిపుష్టాబభవాండ!శిక్షితసురపత్యర్తి వేదండ !సం
సరణచ్చేదనశౌండ!క ల్మ షతమి(సస్గోమమారాండ!దు
రృరరక్షోజనదండ! దారితమదో(గ|కూరపా షండ!బం
ధుర వేదాళికరండ ! కూలవిలసదో రండ! మృత్యుంజయా

లౌ యుథార రామాయణము

29. రాకాసి;

సీ॥ పదఘటనమునకు బెదరి జంతులు పొజ'
| బెను హుంకృతికీ దెస ల్ఫీటదేటి
(వేలాడు కొస్పున వెదురుడొంకలు చిక్కు
వడి నేల నూడ్చు చప్పుడు నొనర్చ
గాళ్ళకు(దగులు వృక్షంబు లన్నియు గడ్డి
కొడలవలె( జాపకట్టుకొనగ
అడుగడునకు మధ్య నాపాటి యీపాటి
| యేళులుం గుట్టలు నిముడుచుండ

24

దానభార్తతి

లోనికిం బైటి కూర్చు పులులనులాగ
నరకపాల ముకా భరణంబు లెన6గ
నగ్నికుండము లట్లు రకాకు లలర
పచ్చి తాటక పిడుగులువడగ( బలె...

930. తత్త వం.

గీ॥ లేని దున్నయట్లు లీలకె తలపోసి

గీ!

గ్‌!

పురువు( డందు బందమోక్షములను
బిలకాయ మాడి. నెల్ల జగం విది
వచ్చు టోవు నతని యిచ్చకొల.ది.

ఎటుల భావింప నటు తోంచు నిజగంబు
ఆత్మ తప్ప మజే వసువైన లేదు
కలుగు దనయంత జాన మజ్జానమట్లు
శాశక్యతంబగు నోత్మకు సహజమిది.

కలదనిన లేదు,లేదన్న( గలదు జగము

నభమునందున ( గన్పడు నలు మాడి.

నిరుణు(డు నిత్యు( డాత్ము డనిశము (పకృతి
CR

నంట(-డంటియు నీ రామరాకు వలెను.

931. [సభాతవంం -

ఫ్‌ ఆం అగ
౧|| తప్పు బయల్వడ్త చొప్పున,నోడిన

'వెరప్పున( జం(దు (డు వెలియబాణి
na)

కచ్చపీ శ్రుతులు గ్‌

సరిదొటింగినవాని పరివార మటు సన్న
సన్న(గ( జుక్కులు సాం(గందొడ(గె(
(గ్‌ త్రగా( గవగూడుకొన్న దంపతులకు
గుండియల్‌ రుల్లన( గోడి కూసె
దవ్వెంత యేగియు( దల క్రిందుపిట్టలు
దారితప్పక తమ తావుచేరె(
గలువలు న్వాడె((దమ్మిపూవులును వ్‌డె(
బులు(గులున్‌ (బొద్దునకు మేలుకొలుపు పాడె.
బన్ను లే కెల్లరికి నబ్బె బె రుగాలి
తెల్లముగ( దూర్చు బళ్ళున. దెల్లవారె,

2. నవవధూవర చేష్టలు :

సీ|| పరులకు( గనరాని వెరవున నొండొరు
సొ లపున( (గగంట( జూచుకొంట
వంగిలేచుచు( బరస్పరము లాఘవమున
దోసిళ్ళ దల(దాలు పోసికొంట
లంకెవడిన చెంగుల న్స పపది (దొక్కు.
తడబాటున మిథము తగులుకొంట
మనసుల గల్పిన కనుల కన్యోన్యమున్‌
జల్వక (పపు బుక్కం( జల్లుకొంట
బలు వసంతపు బిందెలో బరగు నుంగ
రంబు వెదకుచు( గెంగేలు రాచుకొంట
మొలక నవ్వులు నవ్వుచు ముద్దుగొంట
. నవవధూవర చేష లందముల పంట

సీ! తలుప్పశతెబచుపాట తడబడి యొండొరుం
బెర్కొన సిగున న్చెనగులాట

26 దొనభారతి

కెంగేలు గలిపిన సింగారపు పదారు
నడడ్గున నివాళి నందు సౌరు
అజకోర్కి. మడుపుల నందించుకొను నేర్చు
నిముసమ్ములోన వేసముల మార్చు
ఇక్కు_వల( బువుచెండ్లేయు జాణతనంబు
నెగసక్కెముల మొల్కునగుల డంబు
గడుసుముద్దు వినీవినపడని సుద్దు
కన్ను మెలపు కడు నుత కొన్న వలపు
[కొ త యాలుమగలు గయికొన్న వగలు
పూని గడియించు బటు నల్వయెన. గాని,

ఏ3. వనవాస రాజభోగవంు ;

సీ॥ ధరణి తివాసి,వితానము విను,( వేల
బడు దీపగోళము లుడులు, వెలు
చూ పెడు దివిటీలు సూర్యచం [దులు ,కొండ '
గారి జంతముతలగడలు రాలు,
సౌధ్రరాజము సర్లళాల,కా ర్మెకములు
ద్వారపాలురు, మంటియరుగు గదె,
కరములు బంటులు,కాళ్ళు గుజిములు,దుం
పలు భోజనము,చెటుపట దుసు,

జడలు సొమ్ములు,ధర్మరక్షణము ధనము,
దుర్గము గుహ,యథాలాభతుపష్పి మౌళి,
శమము మి(త్రము,శుద్దనత్వము సచివుడు
యడపి రాజ్యము,మణి మన మధిసతులము.

కచ్చపీ పతులు

34. రష్టసుఖములు :

గ్‌ కషసుఖములు మబ్బుల కరణీ వచ్చు
నరిగెడు( దమంత నవియు( జింత్యములు కావు
ఏది యెట్లుండినప్పటి కీ (బితుకున
ధర్మపద్దతి సుంతయు నస్సరాదు.

ఏ5. భగవంతుని కొలత ;

సీ॥ వలయరేఖకు( బోలి వశమె తెల్చంగ సీ
కొదిమధ్యాంతము ల(పమేయ।
యెల్లజగంబుల కీవె యాధారము
లెక్కల కన్నింటి కొక్కటివలె
ధర్మమువె పె యెంతయు జోగుచుందువు
బలువువ౦క నా)సుములు విధమున'(
బలుగవు తబుగపు విభటింపబడవు శూ
న్యాంకమువలి నక లంకచరిత |
పిన్నకుంబిన్న 'పెద్దకుంబెద్ద వీవు
కొలతకందవు నిన్నెన్న నలవిళొదు
చెల(గు సరిబేసియె నీవు తలచినంత
భ కమందార భవదూర పరమప్పరుష!

36. రాముభక్తి:

గీ! రామచ౦ందుని కన్న శరణు్య్యు( డెవడు
రామనామము కీంచె( దారక మి(కెది
రామభ కిని మించు సా(మాజ్యమేది
దయను సెలవిండొహో రామదాసులార!

28 దానభారతి

క టో హనువుద్వి కవంవంం |

సీ॥ ఉవికితి వేని సపోర్హ్వ లోకంబులు
_ గిరగిర సుడివడి తిరుగకున్నె
[తొక్కితి వేని యధో భువనము లెల్ల
దటముగా నటగటకున్నె
యూదితి వేని మహాదధు లన్నియుం
జిబుతుంపుర మింట జదరకున్న్నె
(గుదితి వేని మేరుధరాధరం బై న
మలి తుమురె "మచ్చమాయకున్నె
సత్యసంక ల్చు(డవు "మనో జవుండ పప్పు.
కామరూపి వ్యపతిహతగతివి నీవు
సీ మహత్వ మొకింతయు న్నీ వెణు(గపు
గాని హనుమంత ।సీవు సాకచ్చివు (డవు.

38. కుంభికర్తుడు :

సీ; సంజకెంజాయచే నంజనాచల మటు
కావిదుసుల సీలకాయ మమర
నిరుగడ మేరుశిఖర మినచంద్రుల .
వలం దలకుండలంబులు వెలుంగ.
(గొమ్మెజలుంగుల తోడి (కొక్కారు మబ్బట్లు
తారహారముల నెద విలసిల(
గొండల( న్మల్లెపూచెండుల గతి నె త
జాలిన శూలము కేల దనర
(పళయభె రవువలేె( దాండవము సలుపుచు
నబ్రహాస మశ నిశబ పహాసింప(
గోటగోడ నొక్క.డుగున దాటి కుంభ
కరు. డేతెంచె(. గపులు నల్వడల (బాణ.

క్ర చ్చ ఫీ శుతులు 2

రుక్కిల రభొంంినంు

ఏ9. అరుణకిరణుము ;

గీ॥ తొంటికొండకు జేగురు తోడుకుండ
చేతులం జాచివచ్చిన లేతయెండ
జగములకు నెల్ల వాచి పెదగను దో(చి
చిన్నయ టకు వేడి మించెను మరీచి.

౧౦. సావి(త చరి తము

40. కొోకహతలోకము:

సీ|| నిరుపేదలకు. గుక,_ మురికి సంతానమ్ము
కోటీళు నాలికి గొడణీకము
చేతనె న కరూపి( జేరనీయదు చెల్వ
న్‌ యందకొనికి లోని యంగు సున్న
మృషాన్న మారోగ్యహీనుల కుండును
' దినగలవారికి( దిండిలేదు
దాతను ముంగా ళ( దన్ని యేగెడు కలి
కడు లోలివానిని గౌగిలించు
ఉన్నవా రున్నదని యేడ్వ నుర్విలోన
లేదనుచు( గుందెదరు సిరిలేనివారు
చూడ నీ లోకమంతయు శోకహతము
సత్యముం దయ గలిన జనము తప్ప,

rr డానభారతి

ఉ।। ఎన్నగ( గోరనపు లభియించును సంపద జాతిబొమ్మకున్‌
నన్నుతపూజమాడి,(, బెలుచం దనుగోరిన రాదు లచ్చి బల్‌
చన్నులు మాసకమ్మకటు,చావక తీరని గూనివంపు లా
గున్నది స్వేచ్చలేని (బతు కో జనులార।యి (కేటి సౌఖ్యముల్‌ .

సీ|| శ్వానసంగతి యటు సంనార మిది సౌఖ్య
మామీ(ద బహుళ దుఃఖాకరంబు
పానకాలాయని బలుడప్పివలెను భో
గేచ్చ యెన్నటికి శాంతించ(టోదు
ఆకాశమందు నల్పటు తనపె బాంధ
వపీతి గలుట (భమకృతంబు
ఎనుముతోకంబటి యీతకు దిగినట్లు
క్షోణీపతుల నమ్మి గొల్చుచుంట
అనుచు రూఢిగ( దెలిసి సత్యంబు దయయు(
గడిమి దస్పక ధర్మార్హకామములను
సరహితంబుగ సల్పెడి భాగవతులు
సంతతానంద పదవికి సాగుచుందు.

41. త్రతునిరాసము

సీ; స్వర్గములోన రంభాభోగ మిట బహు
నూనము( గొన యజమాను( డొక(డు
దక్షీణకై దికధ్యానంబు నల్పుచు(
బండితమ్మన్యు (డౌ (బహ్మ యొకండు
సక ల్మకియల( బృథగ్రనముల నియమించి
దంభు (దె తిరుగు నధ్యర్యు( డౌక (డు

కచ్ళపీ శ్రుతులు ఏక్టీ!

కడుపు కక్కు రికె కమురుకంపున కోర్చి
యుక్కిరిబిక్కిరొ హోత యొకండు
(శుతుల సారంబు( దెలియక [(కతువులందు
బశువులం జంపి సౌఖ్య మల్చంబు( గొందు
రుచిత మెటు(గక్‌ యిదియె విధ్యుక మంచు
(గూరకర్ములకుం దయ దూరముకద,

సీ; మొగి 'నహింన్యా త్సర్వభూతాని' యని [కుతి
నాదరింపక్‌ '“పళశుమాలభేత'
యనునటి యధమ మంతానుసారంబుగ
| నల నీచకులము లెల్ల మ్మ కొ అకు
బలులిచ్చు తెట(గున( బిండితమానులె
విపులమంచును విజపీ(గి
జన్మంబునం బేద జంతుపులం జంపు
కటిక యాజులకును గలదె ము కి

ఉపనిషతులు (శుతికొంత కూ ర్వ్వభాగ

మం దహింసను సాపించు నదియె మోము
కను( డధఃకొయ మాపెకు( గర్మకొండ
మూని పశుహింస( దెల్చు నపాన మచట,

గీ॥ చెజకు( దీపి యన(గ( జేరి యద్దానిని
వేళ్ళమోయ నమలు వెడగు పగిది
వేదవాక్కు. లెల్ల విధులని పకుహింస
సలుపు కూళ భోగములను గోరి,

42. ఉత్తములు :

a ఏ1 ఉతమ లగువార లుర్విలో ( దలిదం డీ
మాటలకుం జవదాటలేరు

92 దాసధభధారతి

పెద్దల. బొడగాంచి ఏినయంబు( గన్సరు
అటి 0౮ *
కలనెన నవ్వులకె న గల్ల లు వల్క.
రొరులగ'ప్పం జూచి యుల్కు రెపుడు
(వాణీహింసను వేయ రే నెపంబుననై న.
దమ కులాచారము లప్పంటోరు

వ్యభిచరించరు,కొనరు దుర్వకసనములను
జాను లవుదురు,సోమరులారు,గర్వ
మందరు,(బతికెదరు స్వకష్షారితముగ,
సీశ్వరుని( గోర్కె_మాని భజించుచుం(దు.

43. విశ్యరూపిణి

సీ॥ చేమంతిపూవుగ శీతాంకు. గీలించి
యొప్పుగ గగనంబు( గొప్పు బెట్ట
తారలన్ముత్యాల చేరుచుక్కనమర్చి
నుదిటిపె సూర్యు( డన్నొటుడిది
చందోయిగా మేరుమందరముల( జేర్చి ॥
జలధితరంగము ల్వళుల(జేసి
రోమావళి న్వనసోమంబు గావించి
ఘనజఘనము భూమిగా నొనర్చి

తస యధఃకాయ మఖిలపాతాళ మగుచు
నశ్వపతి జానదృషియం దవతరించె
sg లట
విశ్వరూపంబు తోడుత వేదమాత
వాలితాశితవర సువరదుర,
ళా ౯ల a

సీ॥ కంటికి రెప్పట్లు కడు జాగరూకతం
విలల( గని పెంచు తలి సీవు

కచ్చపీ(కుతులు $8

అన్నదమ్ముల గనీ పెన్నిధులని కూర్మి
లెక్కించు నక్కచెలెం|డ్రు నీవు
నాయమ్మ నాయయ్య నాకన్న వారని
గొబ్బున (పేమించు కూతునీవు
(పాణంబు లన్నియు భర కర్పించియి
ల్మర్యాద కాపాడు భార్య వీవు
కార్య హేతువు వీవు,జగమ్ము నీవు
నీవె యంతయు, నెద్దియుం గావు నీవు
నీదు తత్వంబు( దెలిసి వరింప(దర మె
యా శ్రితజనా ర్రిభర్ల ! మాయమ్మదుర్ల !

44. పుంసాం మోహనరూపః ;

ప మొకరితు మదల నార్పోసిన యటులు

ముంగురు ల్నొసటిపె ముద్దులూర
తెలిదమ్మి రేకుల ( దిగడు వాల్గంద్‌ యి
నెమ్మియు నోరుపు నెనరు( దెలుస
పలుచాలు మల్లెమెగలు,చివుర్వా తెర,
కారొంపము దబఏవిరిగడ మమర
కుంచపుమొదలటు గొప్పమెడయు( బెద్ద
తలుపువలె (నొమ్ము తనరుచుండ
భళర।1ము౦గాళ్ళ దాటు చేతులును,మరియు
నడుము పిడికిట నిముడు,కుందనపు( జాయ,
యొడలు తిన్నని యేరాసియొడ్డు పొడవు
ఆడుదేమితనిని మగవా(డె వలచు.

స్స కందున్న పున్నమ చందురు! గాదంటి
మో పీని మోమున కుపమ యేది

తిష దొసభారతి

యబము ల్వాడు నటన్న నిక్కరదోయి
బట
కగు నెచ్చట నిదర్శనాతిశ యము
ఏనుతొండమ్ము లిస్పీ వంక లన వీని
హ సమ్ములకును దృషాంతమున్నె
మరి యనంగుం డగు. మరుని కితనితోడ
నకియరో సుంతెన సమ వదెట్లు

సహాజ సదుణ సౌందర్యశాలికే న
సతత దోషాధిక కురూప యుతునకై న
చాన్‌[యెందు కలంకొర శా స్ర్రగరిమ
యంక్‌ నీ యందకాని వర్తించు కొట్టు,

45. ఆవుని;

సీ చెవులకు. జలగ. జెలి కోయిల కూసె

సందడి పెండిబాజాలు (మోసె

కన్నె వేపయు( దొగరున్న సమరాడె,
౧ అలాటి

జలి వేంద దాపున సంతగూడె
కమ్మ మామిడితోట కాపుల పని 'హెచ్చె(

వీలగాలులు మురిపించి వచ్చె
గొడుగులు,జో ళ్ళెండచిడిముడి ( జలా ర (

దాటిముంజలు కడు దప్పి(దీర్చె

కారడఏి వెలెం, బడవషి కోరు గలి
నందె లింపాయె( గౌగిళు ల డలిపోయె
పొదు లేపారెమాపులు పొటివారె
ఆమని మొదలు పెచలై, బల్‌ 'ఫాయిపు బె.

కచ్చపీ శ్రుతులు fs

16. భూత చభూతేగ తత్త్యవం :

సీ॥ పెనిమిటికడ ముద్దుగునిసెడి గువ్వ న
దేల సాళువడేగ యెగర(దన్నె
పచ్చగ? జివురించి బలసిన డొంకల
కెగందబాకి మేకపో తేలమేసె
నీటియొడున( ద్రుళ్ళి పాటంబాడెడు కప్ప
జెటిని( బామేల పటి(మింగె
కొండను ఢీకొను కొమ్ముల విద?ంచు
నేనును సింగ మదేల చంపె

ఇజగంబున ననోోన్య హింసవలన'
(దిబిలు భూతంబు లిది స్వభావంబుగాన.(;
గాని [పకృతివిలక్షీణ కార్య మైన
యీశుతత్వము దయ నా కి దెట్లు వచ్చె.

ప్రై

జంగమజీవు లెల్ల మణీ సావరభక్షణ జేసి వేడ్క లు
ప్రొంగ( దిరస్పరంబు హితముం బచరింపుచు(జావృలేక ని
షంగొని దై వభ క్రులయి జ్ఞానవిభోగముల న్సమానులై
రంగుగ నున్నయపు భళరా సుఖియించెద నెహ్మనంబునన్‌.,

47. విజయలకీ (| చిహహసుః

సీ భూమి పీఠము,నభంబు న్మేటిపందిరి,
బహుశ స్ర్రతతి సాకీవహ్నిగా(గ
ముకుట తనుతాణముల నుండి డుల్లెడు
రవము శరము లల(బాలుగా(గ,
బంబుక్‌ స్వ సివాచకులకు శ (త్రుల
సలి ఫల పదానములుగ(,

88 దానభారతి

గూలెడి భట హయ కుంభఖి భూరిధ్వను
లోలి బాజాదబిజం[తీలుగా (గ,
బలు వసంతము నెతురువరదగాగ,
నాకబిలి ముగ్గులట్లు లాం త్రములు మెజయ,
మజీయు( దిగయొజ ఠంకృతిమం(తములన(
బెండియాడుదు నన్నొహో విజయలక్ష్మి !

48. నీరాలొపము :

(సగ్గర॥ కఠినజ్యా ఘోష మాశాఘనకరటిఘటా కర్రము (ల్వక్కా వింపన్‌
పిఠరపోద్ఫూత దావాగ్నినిబిడ పరరాణీుసాగాళ( గాల్బన్‌
జఠరీభూతారినూత్నోష రుధిరమదిరోన్మ తి భూతంబు లార్విన్‌
విఠరు లో త్రింప నస్మద్విజయయశ ము దిగ్భీతుల న్వెల్లవె కొన్‌,

49. తొలిచూపులో వలపు :

పీ॥ సలలిత పాదాంబుజొతంబులందున(

గొదమతుమ్మెద గవగూడునట్లు

భాసుర నిమ్ననాభీ సరోవరమున

గండుబేశిస జోడు గలయు భంగి

(పథిత ఏనోన్నతోరః |పదేశంబున
ఖంజరీటము జతగట్లు మాడి.

కమనీయవ క రాకాసుధాకరు పబ
ఘనచకోరము జంట నెనయు కరణి

ఏకముగ వలపుజిగురన నెదలనదికి
సన్నిధిం జేరినకొలంకి చనువు మిగిలి
రెప్ప లెగసిన (క్రమమున గొప్పమీరి
దంపతుల చూపు లొండొంట( దారసిలె.

కచ్చపీ శుతులు

౧. హరిన్గ దో పాఖ్యానము

విద్యా గర్వము

గీ! తా నెటుంగుదు ననెడు విద్యలకు మేర
యల దిగంతపురేఖ హదట్లు కో(చు(
గాన సంపూర పాండిత్య మూనితి సని
యులికి సభ నొడుటలు పిచ్చికళలు గావె,

ధనలోభ దంభము :

మ॥ ధనభోగంబుల యాశచే( బొడము నీ తత్వ(పబో ధంబు లీ
వినయంబు,ల్మడిపంచెలుం,గరముల న్వేంలాడు మాల ల్నొనం
టను నామంబులు ,చేత( బొ త్రములు, కంఠందబందు రుదాక్షలున్‌
ధనవాంఛ న్విడనాడు వారలకు సీ దంభంబు వింకేటికిన్‌.

భరతఖండము :

సీ! సర్వ ,శుతిస్మృతి శాస్త్రంబులకు మూల

కంద మై విభ్యాతి( జెంది నెద్ది
సంతిత జపతప స్వాధ్యాయ సత్య(వ

తావనీసురులచే నలరె నెద్ది
స్వచ్చంద రాజ్యకసంపద గల్లి పావన

చరితులౌ నృపతుల వరలె నెద్ది
గణియించుటకు నశక్యంబైన కాలంబు

నుండి నాగరికత నిండి నెద్ది

88 దాన భారతి

గూలెడి భట హయ కుంభి భూరిధ్వను
లోలి బాజాబజం[తీలుగా (గ,
బలు వననంతము నెతురువరదగాగ,
నాక బలి యుగులట్లు లాంత్రములు మెజఅయ,
మజీయు( బగయొజ ఠంకృతిమం తములన.
బెండియాడుదు నన్నాహో విజయలక్ష్మీ 1

48. ఏరాలొపము :

(నగ్గర॥ కఠినజ్యా ఘోష మాశాఘనకరటిఘటా కరము (ల్వక్క- వింపన్‌
పిఠర(పోద్ఫూత దావాగ్నినిబిడ పరరాణీ5సాగా ళి( గాల్బన్‌
జఠరీభూతారినూత్నోష రుధిరమదిరోన్మ తి భూతంబు లార్వన్‌
విఠరు ల్బోోతింప నస్మద్విజయయశ ము దిగ్భితుల న్వెల్లవె తున్‌

49. తొలిచూపులో వలపు :

పీ॥ సలలిత పాదాంబుజాతంబులందున(

గొదమతు మెద గవగూడునట్లు
భాసుర నిమ్ననాభీ సరోవరమున
గండుబేకిస జోడు గలయు భంగి
(పధిత పీనోన్న తోరః (పదేశంబున
| ఖంజరీటము జత గట్లు మాడి.
కమనీయవ క రాకాసుధాకరు సజ్జ
ఘనచకోరము క నెనయు కరణి

ఎకముగ వలపుజిగురన నెదలనదికి
సన్నిధిం జేరినకొలంకీ చనువు మిగిలి
రెప్ప లెగసిన [క్రమమున గొప్పమీరి
దంపతుల చూపు లొండొంట( దారసిలిె,

కచ్చపీశ్రుతులు

౧ హరిశృం[ ద పాఖ్యానము

ర్‌. విద్యా గర్వము ం

౮ గీ॥ తా నెటుంగుదు ననెడు విద్యలకు మేర
యల దిగంతపురఖ హద్రట్లు కో(చు(
గాన సంపూర పాండిత్య మూనితి సని
యులికి సభ నాడుటలు పిచ్చికళలు గావె,

51]. ధనలోభ దంభము :

మ॥ ధనభోగంబుల యాశచే( బొడము నీ తత్వ|పబోధంబు లీ
వినయంబు,ల్మడిపంచెలుం,గరముల న్వే9లాడు మాల ల్నొనం
టను నామంబులు,చేత( బొ త్రములు,కంఠందిందు రుద్రాక్షలున్‌
ధనవాంఛ న్విడనాడు వారలకు నీ దంభంబు వింశేటికిన్‌,

52. భరతఖండము :

సి॥ సర్వ (శ్రుతిస్మ తి శాస్ర్రంబులకు మూల

కంద మై విభ్యాతి( జెంది నెద్ది
సంతిత జపతప స్వాధ్యాయ సత్య(వ

తావనీసురులచే నలరె నెద్ది
స్వచ్చంద రాజ్యసంపద గల్లి పావన

చరితులౌ నృపతుల వరలేె నెద్ది
గణీయించుటకు నశక్యంటి న కొలంబు

ను౦డి నాగరికత నిండి నెద్ది

88 దాసభార తి

మొదట దేవుని యున్కి నీ భూజనముల
కందలీకి నెది తెల్చెనో యట్రి భరత
ఖండమున( జెట్లుచచ్చెడు కాలమునకు

మురుగు పిందెలవలె నిప్పు పుకు జనము,

53. వరాంనసాగన నిరాసవుం :

గీ॥ ఆయురారోగ్యకరములె యతిశయిలి
పాలు చక్కెర ధాన్యముల్‌ ఫలము లుండ
జంతువుల(బటి తిననేల జాలిమాలి
జ్ఞానవంతుల 'మనుకొను మానవులకు,

04. సత్యదౌ గ్లత్యవంం "|
సీ॥ ధనముల నాశించి తగని బేరము చెవ్పు
వ రకు నోటికి వడకివడకి
దీనుల కొంపలు దీసెడు ప్లీడరు
కూటసాక్ష్యంబుల( గుందికుంది
మిగుల లంచము మేసి నిగిడెడు నుద్యోగి
కలమున( గన్నీరు గార్చికార్భి
సోమరిపోతులై సోదెలు పల్కెడి
మతగురువుల చెంత మాడిమాడి
యెట్టులుంటివి చెప్పుమా యెల్ల వేద
సరసులం బొల్బు రాయంచ ।సాధుమై తి
గడప చుక్కానిఃసత్కుులాంగనల నామ్మ।
సువతమ్ముల ముఖ్యమ్మఃసూనృతమ్మ।

కచ్చపీ(కుతులు 89

55. గ్మశానము -
సీ॥ వెదురు నిచ్చెనలపై ( బీనుంగు లొకచోట
నొకచోట గుండాల నుబుకు మంట
కటిక యొబజల మం|త్రకర్మంబు లొకచోట
నొకచోట న తెన రుడుకు తంపి
చచ్చినవాండ్లకు శకునము సీర్చు కొ
కు లొకచో 'నేడ్చు బందు లొకచోట(
బొతీన శవముల( బె లాగు నక్క లొ
క్కెడ నొక్కచో( (బేవు లీడు (గద్ద
లుండు 'ఘోరశ్మశానము దండ జేరి
తనదు దుసితి( దలపోసి తలయు నూచి
వెల్లబది పే కి జూచి నిస్ఫృహత నవ్వి
యీశ్యరు సేపు డతండు (పార్తించె నిట్లు,

a!
రఢీ. సౌషత షము:
సీ॥ ముంగిట వాకిళ్ళ ముగులు జెన్నోందు(
a
గల్మికూర్చుల నెలగంట ముందు

అ తవారింటిలో నల్లు డున్న పసందు
౨... వెలచూపుల లోగి వేగు సందు
పెతల కెల్లరికి( చే ర్వేరునం బిలుపందు
రచ్చపండు వగు సం|కాంతిపొందు

పొటలాటలు దక్క ( దినులన్నిటికీ బందు
కనుమజాతర 'పేదకొపు విందు

(పొదురాకకు నిటూర్సు పొగల(జిమ్ము

© ల
(కొ తచాపును వడ్లును గు తకమ్ము
కుంపటుల్‌ గొగిశుల్‌ గోరుకొన్న సొమ్ము
పౌషమాసమ్ము సర్వ సంపోషణమ్ము.

దానభారతి

II కావ్యనారణి

౧౨. బొాటనారి

కా నిహా నై

సీ॥ నెమరువేయుచు లేళ్ళు నీడల నాగి లో

టొదలలో నెమళులు కుదురుకొనియె,
లో(తు మడుంగుల నీ(తాడె నేనులు,

పందులు బుకదల( బొదుకొనియె,
గొమ్మలపె( జేరుకొనియె( గో(తులు,పులు

లన్నియు దొటిల నణ(గజొచ్చె,

పత

లోవల( బడి పులు లావులింతలు దీసె,

నొండులలో( బాము లూర్చులుచ్చె

నడవి సందడి తిగె, నలడలయందు(

జెల(గి పొగ చిమ్ముకొంచు కార్చిచ్చు హెచ్చె,
రెండు జాముల వేసవి మండిపడుచు,

గొండ వింటలువాటంగ నెండకాసె.

క్‌ ప్ర. గారడి సూర్యుడు శ

గీ॥ బారఃగారడి సూర్యుండ!యబ్బరంబు
కద (బతుకువలె నీ కరకౌశలంబు
అల్ప భ'మంబుల నూపి యధిక దివ్య
ములను గన్నటనీయక మోసపుచ్చు ॥

కచ్చపీ శుతులు 4]

59. వెసవి నెకువ ;

సీ॥ ఒంటిపాటున( దొక్కీ యురువయి కెంపెక్కీ

విన్ను తూర్పున. దూణి సయగు(జుక్క
అక్కలు జాడించి ముక్కును గోడించి

కొక్కొరోకో యని కూసె( గోడి
సీటితాపుల( దాణి తోంటల గడితేలీ

యొుడలు చలన దేయుచుండె గాలి
యదు జాముల వ దుగా ( దోంచు ని(5 ( (బదు

సొడమెడు ననీ చాట(దొడ(గ౧ గంట

పట్లు లడ(బొసి పీటలు బయట( బొజె(
ఏంత అీక్కింంచి bss lea
బలిమి తోడుత నిదురబరువు జా

తే

దబ్బున స్యసవి నేయి తెల లవాటే il

తొలరరి

సీ॥ తొలి తెల కొండలవలె నున్న మొగుళులు
" గొప్పలె సీలిరంగుల( దనర్చె
దూదిపింజెల లాగు దొడమబ్బుల నేకి
కరువలి పజపులుగా నొనర్చె
వెండిచబుక( దిప్పి వేసినయట్లులు
మెటుముళొడుత ( బెద్ద యురుము పుట
నేల గమ్మని తావి నెగడించు చందంద
నలుదలే లక్క చిన్కులు మొదలిడి
మింటికి న్మంటికి( దటచుమీజ వాన
యడుగు లను తీ(గెల బిగించి యాజవ వడి

42 దాసభారతి

వఏీణి వాయించు నెటజాణ గాణ మాడ్చి.
నందముల గుప్పి గాలి పాడందొడంగ॥

౧౩. ౮౨౦లఎబ౦ంలి
61. విద్య:

సీ॥ రిఫైెకరుం బోలి రెటిజేయును నె జ
- మగు తెల్విదీపంబు నంటి విద
కష్టకాలంబున. గడుబీదలీకమున
నుల్లము నో దార్చుచుండు విద్య
దుర్వార దుర్మోహ గర్వాబిలో మును
నప్పుడు పె (డేల్పు తెప్ప ఏద్య
నర్వోపకారంబు సలుప(గంజాలెడు
నెల యం[తముల పుటిలు విద్య
యట ఎద్యుల€౬ |బతిఫల మరుగ(6దోక
టోధ చేయుచునుండు నీ మూగ గురుల
పొ తముల నిట్లు పద్లికునాతు గాగ
నిచ్చు నాతని (శేష్టిగా మెచ్చరాదిె ॥

62. గురుగోకముం :

సీ! ఏ దినంబున శోక మెటు(గని బుధులెల
కన్నీటి వరదలు గార్పినారు
చీమబారుల వలె శిష్యు లే దినమున
నెండలో బడి పరువె తినారు

కచ్చపీ.శుతులు 48

(గహణదినము పోల్కా. గనుపబి నెదిన
6 ©
మభిలజనన్నాన మతిశయిలె
నెదినంబున (దితుకెల సీ పురిలోన
(a) oa)
దురిన మై యేమి తోంచకుండె

నెదినంబున మనబడి యేపు దరిగె
నెద్దినంబున గురువుల ముద్దుబి ల్లి
నెద్దినంబున శోతియం బెపుదొరంగె
తేద్దినెందా యిది? బుధ ఏపద్దినంబు,

మ॥ స్మితపూర్వాస్యసరోజ,మున్నత భూజా శిషంబు,వాజాను లం
గాల
వీత దాహుద౭య,మదనిరల శిరో వేషంబు,సత్యామృతాం
ప్రయ,మబనిర్మ ష
చిత వాక్సూర,మఖండవక ,మరుణ స్పీతంబు,శిష్యాళ€. (బో
వుతమంచు నురు చం[దశేఖర మహామూ రిం (బశ ౦సించెదన్‌ .

సీ॥ ధర్మమూ రీ1సీకు తర్పణతో యము
న్‌ భ కి నేపారు మా బాష్పధార
పరమపావనఃనీకు పార్వణపున్ము[ద
లకలంకము లగు మా (తికరణములు
పండిత తమఃనీకు (పచ్చాదనం బచ్చ
నిజమున కలరు మా నిర్మలాత్మ
అ(గజాాగణి:నీకు నాబికకర్మము
పరువే న మా సృత్చవ ర్రనంబు
తే॥గ।। డెబ్బది డెండ్తు (బళికినా పబ్బ యుభయ
తాంకంబుగ నీ వలె గౌరవంబు
కచుకొన శక్యా మవని కిక,_లియుగమున

సత్కిళాంబి రామిను జాచార్యవిర్య్మ।!

44 దాసభారతి

63. దెశదుర్రశ:

సీ (పతిపసువు న్నాలు వంతులు ధర హెచ్చె
నెంతటి దుర్తశ యిప్పు వచ్చె
సంగొమమునకునె సకలధనము చెల్ల
భఖభటనిక రము పరంపదము వె
వర్షములకు ( బరస్పరక లహము మించె(
. (బాచినమర్యాద లంతిరించె
కటవు,ఏ౦ంత తెవుళ్లు మజీమలీ కొనసాగ (
(బ్రజలకెల్ల న్స్వార్తపరత రెగె
డంబ మేపారె,దుష్షభోగంబుమీణె
ధర్మము నశించె,ప్రస్వతంతత లభించె
ఆ సికత యడ్డువ బై సత్యమ్ము గటి
కర్మభూమికి శనిగూడె జానమూడై,

64. తిలింగము:

శో (తిలింగ దేశ భా షెవ పరుషాకరవరితా
na) న్‌్‌ a ట్ర
నిస్సషా సర్వసులభా స్వత౦ [తా సర్వలొకికా।।

AL (తిలింగభూరేవ భూమిః । (తిలింగనర ఎవ నౌ
(తిలింగభా పైన భాషా నాత్ర కొర్యా విచారణా ।।

65. పుర.వక్తన:

సీ॥ (భాజతే కుక్కు ఓశ్వర మాధవాలయా
భ్యాం నభళ్చుంబి సౌ_ధాంత రే,

కచ్చపీ(కుతులు త్‌

హాసిల మీషజ-హా తాబ్నమూనబి
హీషసుసౌఫీరి_.హీరసాల
అటి జ
రావు సూర్యారావి-రొజా బహాదురి
(6
గాట్‌ జ
చారిట బ్నిలు ల్‌ ఎ-జింట్భరె బి
చదువుల పటిలు_చలగాలి న్వెద
అ ఉట య
జలు. బొగడ లి.వేల( వెలు
మేటిపంటల "బెంకి క_ల్మి మెడ లంకీ
బెసుటానినొడావరీ.యీ సిసీజె
(a) "క, టా
మరపీర్వజవాలవాల్‌ _మీరనాన
టు ట్‌ ట్‌
పీఠికొపుర మసి (తి-విషప మివ

సీ! వేసవి యెండెన( (బియమగుచుండు ని
లాలి చూపుల పొలయల్క_ మాడి.
హితమయ్యెడు నకొల హిమపాత మయ్యు వి
వాహ మందలి యపవాస మట్లు
పరుష పకృతి యయ్యు బహుఫలదం బగు
ననవరతంబు పి. తౌజ్జి కరణీ
అభ్యున్నతంబయ్యు నతిసులభం బగు
సాదుల౯ా భగవత్సిసాదము వలె
చెమటపటని తావు,సౌఖ్యముల (పోవు
ప గొ"ట్లు,దొరలకు నాటపటు
కూరజంతుల వేర్విత్తు,కోణి నతు
కనుక నీ నీలగిరియ స్వరంబు తునుక |

దండకం।। జయజయ జగతి కీతానిలోద్భ్ఫూత రంగ తరంగావళీ
రమ్య కాసారకేశీ చరన్మ త ఖండాల శుండో త్రిరాంభః
కరా స్వాదనో త్పుల్ల సూనాంచి_తారామవ ల్లీనికుంజా;
లులాయాసుర (కూర సమ్మర్రనాం_ఘిద్వయ స్సార

&
ఇ”

“దొసభారతి

సీ

దుర్గాలయాలంకృతా శేష భూమీధర (భాజితాగ్నేయభాగా;
ముహుర్భాలసూర్యాంజు దీపాయుధసోమ పషా

లస త్సెనికాజ్జానుకూల ప్రచండప్లుత "పాపితే న్వద
పూర్ణాభిషికాంగ వి భాజమానాశ్వరింఖా

సముద్దూత “ధూ పరివ్యా ప దిజ్మండలా;
లోహయంకోజ్లి త స్వాదునీర (ప్రపూర్ణ స్ఫురత్కుం౦భ
భారోచ్చలన్మధ్యవ కోజ వేణీనితంబాంచికాంభోరు హాకీ
కటా'కేష మూర్శద్యువ్యప్రా ప వాతాయన

(ప్రోన్నతస్పీత సౌధా(గసంభాసురా;

పాఠశాలాగతానేక బాలామణీవార సల్లాప

మంజు (పతిధ్వానవతూ్క్కూజదుత్కంఠశాలీ శుకీయు క
నానావిధాలోల భూమీజపం శ్రీ కనన్మార్ల -
పారో్యోరువీథీ మనో జ్జా;రమా విష్తుదాంపత్య శోభాయమాన
క్షమాపాల చూడామణీ (శ్రీ మహాచామరాజేం[ద

వాణీవిలా సాధివాస పియా:

సర్వ కర్ణాటడేశో త్రమాంగీకృతా

రాజధానీ మహశూర నామ్ని జయ జయ॥।

66. కలళొకౌగలము:

ఆడ(జాలనివా(డు పాడు(,దాడ నేని

వా(డు చదువు(,జదు వోడువా(డు

మాటలు చెప్పె ,మాటలు నేరని

హ(డు మాటంబటి పనియొనర్చు,
లు

కొలువుగడియ నెక్క_నలవిగాకున్నవా(
©

డందముల న్మెచ్చు,నదియు( జేత

కానివాడు తనకు( గల కొలంది నయ

కొండకు నగిన కొన్కల నొసంగు

గీ॥

ఆ॥ పే॥

ఆ,పె.

BA

కచ్చ పీ (కుళులు శీ?

ఆటపాటల చవిలేని మోటకొయ్య

క య్యమునకు మున్ముందుగా( గాలుదువ్వు
ఉద్భిర న్మెక్కీ యందటి నుసురు పెట్టు
నెల్లరికి లేనిపోని తప్పెన్నుచుండు॥

అటపాటలు మప్పుట కలవి కాదు
ముక్కు సెవులటు మేనితో( బుటవలయు
మొద్దురొదవాలకము తోలుబొమ్మలాట
వెక్కి రింపులల్ల రిమూ (క_వింత జోక॥

చచ్చినవారల మెచ్చు

న్మచ్చిక (బతికున్న వారి మటు(గున( బుచ్చున్‌
నచ్చి యవిటి యొరు పన్నిక

నచ్చా తింపించి తనది యని చాటుకొనున్‌ |

అందమెన అవలి మందికుతుకల లే
ప నెమలియాలపోతు,

చింజి,దాతు,మావిచిగురు మేపరి, కేజి,
యేను గొంతుక లేడె యెన్నవలసె।।

ఎటినీర( జూచి వెట్తి యెనలు బెటి
య | లు
పరుగు లిడుచు నార్చు బథెవోలె
(పతిభజూచి యోర్చు (పాజత లేమి పె
వ వా
కుబ్బి శ కిహీను లుల్కుచుందు.

ఎల రెవరంతవారు వా_రందుగె న
నొక్కొకని కొక నేరుపు_దకి యుండు
నిండుచూపున( గొజవడు-నీలు(బోతు
తన్ను (దొ మెచ్చుకొనుచుండు-నన్ను వలెను.

48

దానభార తి

J

తీ;;గీ;।

5011

౪॥ వే!

ఎందుకో పెద్దలు పడిక "పేర్పజచిరి
యాటపాటలు కొలున కనువగునటు
తెలముగనున్న నలిగిన తెన్ను మాని
(తొక్కు బెడ(తోవ నావంటి నిక్కు_(టోతు॥

అంకుల కొల్పున కంకింపకున్నచో
నాటకాదది పీ(కులాటగాని
జన్నపు(దిండుల నెన్న (బోవని యెడ
బాటకాదది బంగిపాటగాని
'వేల్చులగొప్ప తోపింపనేరని చోట
మిటకాదది మోటమిటగాని
జేజేల నెప్పుడు తె సేయని పట్టున
మాటకాదది కానిమాటగాని

(మోలC( దెబి(గట్ల రావింప(€ జాలని నప్పు
చదువుకాదది నెలీ[గుడి చదువుగాని

జియ్యల న్మది నెలకొల్పం జెలనపుడు
[వాంతకాదది చెదపుర్వు వా(తిగాని।।

'వెల్పులం గ 'ల్బుకొనుటకు పఏపీలుకాని
యాట పాట చదువు లెల బూటకములేె
కూటికె దేవులాడు టాటోటు టంకు

_ బొంకు టకటొంకు బడి మునిముచ్చుపనులె॥

ఈ యుసురు లేని (వా6తలు
వాయింపులు అవళికాండడ పన్నిక లే వే
ల్పీయక సుంతయు రా6టో
'వయెడ.( దగు నాటపాట లెవ్వరికె నన్‌ ॥

తొటివారి కొజకు పాటుపడెడి వా6డె
నిక్క మెన చదువు నేర్చినాండు

67. రవి;
ల్లో

శో
భో;

A

కచ్చపీ శ్రుతులు 49

ఒరుల( జెజచియెన నొక్క_(డే కుడిచెడి
తిప్పకాయ(బతుకు తిండిచేటు।।

కవి స్పాక్షాతంయీమూ ర్రిః కావ్య మేతచ్చరాచరమ్‌
ని కళ్ళి ద్వసుతో భదః కార్యకారణయో సయోః
యః కోపి (పతిభాశాలీ కవిరోకే విశిష్యతే
మహీయతే నథ స్యేక ఏవాయం లోకబాంధవః
ధర్మారకామమోకాణాం కౌవ్య మేకెక సాధనమ్‌

ఆ ర కా
(ప్రత్యక్ష 'దేవతామూ రిః కపిరేవ న సంశయః
ఆస అ అ ఆక సి ఆ 0 అభి ౯
సంగీతం పుష్పముద్దిషం సాహిత్యం త్యద్రజః స్మృతమ్‌
ఆ సికత్వం ఫలం పో కం కె వల్యమ్‌ రస ఈరితమ్‌

తరువోజ॥ తొలంటివారు చదువుకొను జల్ల (దొడి వారలకు బెందోవ చూపుటకు
మి పు'టెడు తెవు ల్మాన్సించు మంచి మందిచ్చి నిచ్చలుం బతికించుకొజకు
అల్తరిచేయు చిపణజాతులెల్ల న లిబి లీగ మాట లల్తువారగుచు(
జిలరమూ(కలం జెల్ల రేఃపొగడి చిక్కించుకొని డబ్బు చెలరేగుచుందు

/ An

ద

సాగి క మ్మెచ్చునవ్వచ్చు తీగ కరణి
సాలెపురుగు కడుపులోని నూలువలెను
దబ్బున న్ఫొర్తి పడు కొండ ధార మాడి
సహజక విత బయల్వెడి_సన్నుతి(గను

కొతికి యీడుపుకొళ గుబిపుతట్లు
గతి బల్మి లాగిన కవన ముండెడును

§0 దానభారతి

గీ॥ కావ్యదోషంబు లరసి జగదుపకృతిగ

నులసము నీతి (పజ కుపష్పతిలునటు

ధా aa, ౧
వింతవలె( [బాతసంగతి న్వెల్లడీంచు
వేడబము మాని సహజకవిత్వళాలి.

ల్‌ం॥ కనుపర్చు నైలముగా(
దన కావ్యాదర్శమున బదార్హము లెల్లన్‌
జనములకు న్సృత్కవి యా
తనివలె మేల్చల్చుటకు నితరుల వశంబా.

ల్‌ం!! పదముల పొందికచే రప
మొదవించియు శ కీచూపియు నపక్కావ్యం
బు( దెలుపరా దే కవియ౯
గదుకొని “తారాశళాంక "కారుని మాడ్కి౯.

గీ, కాళిదాసుని రఘువంశ కార్యము గను,
గొనియు, భవభూతి నాటకమును జదివియు,
బాణు గద్య మరసియు( గవనము చెప్ప
పజవ'( డద్దిర నావంటి వెళ్లీవా(డు,

68. శృంగార సంగీతము :

చ. వలపుల మీరిమీరి నునువాతెర తేనియ లానియాని గు
బ్బల నెద (గుమ్మి(గుమ్మి పలుభంగుల ముదులు వెట్టి వెట్టి ర
వలచిన వన్నెకొడ! యి(క వద్రుర జా'గని పెకి లాగు నికా
దల(చిన గుండె యుల్తుమని తలడ మందుగదే తలోదరీ |

ఉ॥ సన్నపుమోటిక లలుగు చక్క_నిచన్నుల( బె ట జారగా
చన్నగు వీణ మోపి (గుతిచేయుచు మెటు లమర్సి తీగెలల౯ా

కచ్చపీ (శుతులు

కొన్నెలవంక లొప్పు కొనగోళ ను మీటుచు నీదు చెంత నా
చిన్నన వాద్యగానముల సేత( దలంచెద ధీమశంకరా

క్రమ మెలు(గంగలేని విధ్శివాంత బలమ్మున( దమ్ము మోయు మ
ధ్యముపయి నీదు చన్ను లిసుమంతయు నక్క_టికంబు మాని యు
బ్బి మదకఠోరభావమున వి సరమంది చలింప(జేసి జృం

భము నటు జూపకున్న కతమరన బాధలపాలు గావుగా

అమిత ఐజృంభణంబు క కెప్పుడు౯.

ధనమా రాదు,దురాళ పోదు,పరతత్వజ్ఞానమా లేదు,కృ
షునియందా మది నిల్వంబోదు,సుమబాణు న్నోర్వగారాదు, ని
న్నెనయకా లోకములోన వాదు,విరహం విట్లుండగానీదు,పా
వనవంశంబు స్వతంతమీదు చెలియా!వాంఛ లుదల్ముట్లు నే?

కెంబదవ గంటువజపు సిత్ముతుల( గటిపు
మయి గగుర్పాటు సెయు( బె పయిని డాయు
రేయి జెలరేగు బవ లెడబాయ బాగు

చెలియ పోలిక చలియును డెలియవెలయు.

కోరిక దీరదాయె,నిను గొబ్బున6 జూడగ దూరమాయె,నీ
వారికి భారమాయె,సుమబాణుని వైరము ఘోరమాయె,నీ
నేరుపు నేరమాయె,మరి నిందలు నారులునూరులాయె,నా
పేరున లోపమాయె(గద భీతమృగాకి !యి(కేమి ప్రాయుదు౯.

నీ దయ(దొంది మారుని తృణీకృతు ( జేసిననా 6డు మెచ్చి రొ
హో ధృతివంచు నిప్పు డొహొహోయని నవ్వెద రెంత వెలులోః
యే దురమం దనంగుని జయించుట లెట్లులు నిన్ను( బాయగా(
గాది కణంబు వత్సరముగా(- (బకృతి న్వికృతు ల్పెలంగెరు౯

ర్‌ల్లి దానభారతి

69. వుశర వరాధవవంం |

శో. చక్రభ్రమణకరత్వా త్కుదృష్షిభి ర్లూరం వర్యమానత్వాత్‌
(శ్రుత్య న ఖేలనత్వాత్‌ మశక! త్వామేవ మాధవం మన్యే.

70. దేశభక్తి [పబోధము:

ఆ॥వె॥ మనదు శ క యెకమత్యము దొందక
యల తి పగతునె న నడ (చు బట్టు
లెన్ఫునందు( బడక రెండుజాముల యెండ
కడ (గి దూదినై న( గాల్చ(గలది॥।

గీ మీసములు రోసములు గల మేను మనది
ఇళు వాకిళ్లు పె పాటు లెల్ల మసన
జన కాపలా బలుగోటు మనవి
బలుపు పెనుదిండి సోమరిపాటు మనవ
కాని మన త ల్రిదశ్రము కాదు: మనది

శ1. రజణవు :
కం; త్యాగము చెడె,బేదలు కా
రాగృహము నిండికె చొరనడ(గిరి,బర్‌
(os) = ౧
తీగలు చెట్లు న్మా(దె౯,
(కాంగిన చమురువలె నెండ కాయుచునుండె౯ా.

కం।! అంగనలకు (శమ మయ్యె౯
గంగాధరులకును మిగుల గర్వం బయ్యు౯
రంగుచెడె న్వాననిషలు
౬
ఎంగిలి భాండముల శుది యిసుక మెడే సెలా,

చ।।

కచ్చపీ శ్రుతులు రి

తలుపులు మూసిలే వెచట(,దాళము పెటెకు వేసిలేదు,కు
క్కలయినబంటులె నమథి కొవలియుండుటగానరాదు వీ

ధుల( బడియుండిన న్లనము దొంగిల(బో రెవర న సుంతయు ౯
భళిః;భళి।1రాజెవండు పరిపాలనము న ణవట్లు చే సెడు౯.

72. అర్లోవర్లన:

సీ, పలంబు వంక( (దైవ రించె నీ ర్వి శే

నీ
oll

ష్యముజాడ( జను విశేషణము భంగి
అడవి కౌర్చిచ్చుల కౌదేశ మై కొండ

నజద యాగమమయ్య( జెజుపులకును
గమి( (దికృతి(పత్యయము లట్లు లన్యోన్య

మెడయ కేళ్లం గాల్వ లేకమయ్యె
కర్మభావ (ప్రయోగములందు( దప్పని

యాత్మ నేపద మటు లలరె గప్ప

వడి నలౌకిక విిగహ వాక్యముగతి(
గోకిలరవంబు వాడుక నేకయుండె
సల్లవిత బహ్మువీహి సంపటల మగుచు(
(దిబలి వ్యాకరము వలి వాన వెలిసె।।

ఎయెడ( బెట్లనియెరువు వండున( |గొవ్వు
చేనిలంకల( దనలోన నిల్సి
మొలనూలువలె సేతు వులియ(గ లేచి కొ
ల్వలకేలు చాచి జీవనము లొస(గి
సంసారము నడ్సు స్వతరంగములవంటి
'సడవల నరులకు (దిజిల నడిపి
'పెరిగినకొల (ది సత్సురుషజీవిత మట్టు
లెల (ప్రాణుల కుసకృతిగ( దిరిగి

54

దాసభారతి'

ఆ॥ వె!

ఉ||

దాతయటు లన్నిచోట్ల( (దిఖ్యాలి వడసి
పండితునివలె( బూజు లెప్పట్ల( గాంచి
ఆర్యుగతి( బూర్యమర్యాద ననుసరించి

స పబుషి పదతుల గోద జలధినెనసె।।
అజాత ఆ

పానగోషి నెమ్మి వలె. గొన్ని కాల్వలు
© |
వాన కురియు నంతవగకు( దోణి
పంక శేషము లయి యింకెరులా, మటికొన్ని
మన్ను నపుడు సుజన మె తి.టోలు।।

మీ(దు|క్రిందుల దవ్వుమేర( ద్రుళ్లి డుచో( జి
తుర్విధ వాద్య మాధురి వహించు
చెల(గి చరాచర జీవుల. బెంచుచో
సదయ బద్ద పళశాసనము మించు
సుడిగొని (తిప్పి వసువు ముంచి తేల్చుచో
డా(గురుమూ(తలాట మణపించు
వ కుద్బి బండల బంతులాడించుచో
గారడీని కరలాఘవము( గాంచు

నిగుడు కార్చిచ్చువాలిటి నిధనతార
తీర పుష్పిత సకల ధా తీజవార
కలితడిండీర నవమధుతులితనీర
స్వచ్చముకాప్రభాపూర య్మదిధార।।

నూతులు కొన్ని సజనమనోగతి( జేయు( బకోపకారముల్‌
(ప్రీతిగ6 దీపులె ,సులభరీతిగ జీవనదాయకంబు లె

యేతజినై నంగొన్ని కడనేవగ(,జే(దుగ,నంటరాక, దు
రాతుల శాసనంబటు లెసంగరు నప్పుల( గషకారులై ,

క్ర చ్చ పీ (శు తులు గ్ర్‌్‌
73 టెన్ని సుక్రిడ

సీ ధర్మార మెగదు మత్స్యముల లంకించు (గ
@
దలగతి బంతికోలలు చలింప
అస్వత౦[తపు (దితుకటు లటీటు తూల
రి ర్తి
గొట(బడిన చెండు మిటీపడ(గ
ఠి స అ
రాణివాసప తెజలా గంటరాక మ
ధ్యసమౌ జూలు మర్యాద నిలుప
(౧)
యజవాటము వలె స్వచ్చమె నున్నని
షో oy ౬.
హదుల నాటప టలరుచుండ

భటులు మగపుకండెల పగిది తిరుగ
౧
ఓటమి నెల్సు లెక్కించు మాట చెల(గ
(|
అలకనారాయణ గజేం(దు( డతిలఘువుగ
వేడుకలుమీర( గందుకకీడ సలె.

74. తిరువళ్లూరు రాజాయి సాట :

గీ; జిలుగు రతనాలపేట, పూచెండులాట,
శొంజవుల యూట, అమృతంబు కొలను మాట,

వలపు ముదుల మూట, పువ్విలు వేట,
© దీ
హాయి నొడపోయు తేట రాజాయి పాట,

75. పప్వు వెంకన్న గారి సొట |

ఒకసారి పావుర మొదిగి వచ్చిన యట్లు
వానకోయిల పిట పలికినట్లు

58 దాన భారతి

ఒకపరి మేల్పటా నొడిసి పట్రినయట్లు
మించుతో మబ్బు గర్రించినట్లు
౬కమారు వెన్నెల లాొలికి కాసినయట్లు
కొలనిలో జలకేళి సలిపినట్లు
ఒకతూరి గవ్వ గిలకరించినటులు
చేడెతో పూల చెండాడినటు

చిన్నినాయన్న నీ పాట వెన్న ముద
లేసినట్లులు జువ్వల నెగచినటు
సన్నచెంబేలి జాజులు జరి నటు
చిన్నిపూదేనె పైపయి చిందినట్లు.

కచ్చపీ శ్రుతులు 5?

III వత్రక్ర సారణ్‌

౧౪ సూర్యనారాయణ ము

శ్రీశ

16. సూర్యనమస్కారములు:

మ॥

అరవింద [పియఃనీవు దూరమగు నపయ్య మ్మొ! దుర్దాంత దు
సర ఘోరాంధతమిస మగ్నమయి భాత(వాత మాపత్సరం
పరలం బొందును నీదు తత్వ మెడలింప నృర్వము న్ఫూన్యమౌ
నరయ న్నీవె చరాచరంబులు మహాత్మా!సూర్యనారాయణా।

కమలాళి న్విక సింప(జేయునెడ శృంగారంబు హాస్యంబు,దు
రమ మందేహతమి(స్రమారిణమున [నౌ(ద్రాద్భుతోద్వీర సం
(కమ బీభత్సభయానకంబులు, లసత్కారుణ్యముం దావకీ
న మహాభ కులయందు. న స్తగిరిపొంతన్నాంతి భావంబు నీ
వమరంజేయుదు నిత్యవిర్గుణు(డవై హాసూర్యనారాయణా।!

తనరంగా భువనె కసుందర వధూదంతచ్చదాస్వాదనం

బునకై కాదు (త్రిలో కరాజ్యవిభపంబుం బొంద(గా( గాదు శా
ఆ శ అగ అత జ్య |
ప్రనిరూఢ ప్రతిభావిశేష మగుపబ్బన్లోరి కా దక్కటా !

నిను సత్యంబుగ( జూడ కేడ్చెదను దం(్రీ! సూర్యనారాయణా !

ధనమా రాదు,. దురాళ పోదు, పరత త్ర్వజ్ఞానమా లేదు యౌ
ననమా నిత్యముకొదు, వార్థకమున న్వామాఓీయౌ. జేదు, జీ
వనమా మెన్న(గ6 బాదు దుఃఖములకుం, బల్మాజటు లావున
న్నిను నేం గొల్స ని(కేల వాదు దయం గన్మీ సూర్యనారాయణా |

66

మః

శ్రా

శా

vi

దాసభోరతి

సమత న్లోకుల కెల్ల భూతదయయు న్నత్యంబు బోధించుచు
న్రమణ న్నీదగు కీర్తి రాల్లరంగ గాన(ప్రొఢిచే( జాటుచు
(నృమదంబొప్ప(, బరాంగనావిముఖత న్య ర్రించుచు నృహ్మచ
రము నే సల్పెద నాకు( దోడుపడు మన్నా! సూర్యనారాయణా !

ఊహాపోహలు శాస్త్రశోధనములు న్యుకు (లుతుస్నానము
లోహమ్మంచు వచించుట ల్వృథలు; సత్యంబుం దయ నల్లి య
త్పాహం బొప్ప(గ భక్తితో భవదుదంచన్నామనంకీ ర్రనం

బాహా! సేయక మోక మబ్బుపెటు లయ్యా! సూర్యనారాయణా!

ధరణీం జీ(కటివేళ దవ్వు వెలు(గుం దర్శించు కందోయికి
న్మణీ యే వస్తుపులై = ₹ దో(చనటు నిన్‌ ధ్యావించు నవ్వాని క
ద్దిర ! యీ లోక వికారము ల్మది రవంతేనిం గన[వావుగా
యరయంగా( దన జీవితంబున మహాత్మా! సూర్యనారాయణా!

అమర నృంగరునుండి దానిదగు చాయ న్వేజు సేయంగ శ
క్యముకానటుల నిజగం బెడపరాదయ్యూరె 1 నినుండి; చ

అ ఫి a
క్రమునం గోణమురీతి నారయఃగ నీ తై 9లోక్య మేపారి నా
శము నీయందున( జెందుచుండు( బరమేళా ! సూర్యనారాయణా !

దైనతంబుండుట యు క్తి కాదుమటీ యది ద్వైతంబు (పత్యక్షభా

em బటుగాన( గర్మములు సేయ న్మానరా దెంతయున్‌

దెనిరౌదైవితసమంబు (బ్రహ్మ మనుచున్‌ ధర్మంబు నిర్మోహియె
ఖ్యాతి స్పల్సినవాండె యు త్రము( డనంల 1సూర్యనారాయణా!

పాముం' జావదు, కట్టియు న్విరుగ దనాః రాను సారంబుగా

_ సామర్థ్యంబున వ స్తుళోధన యెడ నృంకాసమాధానము

ల్పీషుం బొందవు గాన జ్ఞానమున( దుష్టిం జెందరా దెందున

న్స్యామీ!నీ పదభికక్తి యోగమున దప్ప న్పూర్యనారాయతా!

కచ్చపీ(శుతులు 69

*మ॥ అరయంగా సకల (శుతిస్మృతి పురాణాద్యర్థ సారం బు! బి
ల్మటు నా శ కికొలది( జూచి తుద కీమ్మె రూఢీ. గెకొంటి సం
సరణాంభోధి( దరింప(జేయుటకు యుష్మదృ క్రి దక్కన్య మీ
నరలోకంబున లే దుపాయ మని యన్నా!సూర్యనారా యణా !

౧౫, సత్యవతి చత్రరవుంో

TT: సత్యవతి :
కం॥ (బతుకున సుంకం బెలు(గక్‌
స్వతంత్ర రాజ్యంబు సేయు (ప్రభువువలె(, బతి
(వతవలె, సహజకఏ వలెన్‌
సతతము సంత మెసంగు సత్య(వతికిన్‌.

కం॥ అతిజార విసుగు( బితికిన్‌
మతిహీను(డు ధనము లొన(గు నుజీ తిరుపతికిన్‌
స్తుతి పొస(గు జగత్పతికిన్‌
సతతము సంతస మెనంగు సత్య(వతికిన్‌.

కం॥ అతుల వికొరము మీన మ
నృతవాదికి శక్తిహీన నీచ కుమతికిన్‌
ఉతి సూన్ఫతు నెడ సొగసది
" సతతము సంతస మెసంగు సత్యవతికిన్‌.

కం॥ |(బితుకున( జదువులు సందిలు
చతురకళానిపుణతయును సర్వ (ప్రజల్‌
విత సూనృత మాడనిచో
సతతము సంతస మెసంగు సత్య(వతికిన్‌.

[* ఈ శతకము ముద్రితమట. ఆనందగజపతి (ప్రభువున కంకితము, నే డలబ్ధము.
కొలది పద్యములు మా(త్రము దొరకీనవి, సం.]

100

దాస భారతి

౧౬. వంకుంద నతకవంయి

క

78. హృదయ నివేదనము

క్‌(॥

క0॥

504

క౦॥

పొందుగ నిన్నుం బొడుట

కుం దప్ప మజెట్లి వృ తి. గొల్పింపకు న
ఐ టీ

న్నుం దయతో నారాయణ!

కందళితానంద మూలకంద'! ముకుందా!

ముం దెటులనో ! పసితన
శ్రా
మండే నీ భక్తి పొడమె బాగుగ నది ని

ల్పం దగురా నారాయణ !

కందళితానంద మూలకంద'! ముకుందా!

మందుల మారివి నీ దెస

డెంద మిటుల (భమము( జెందెడిన్‌ విడువక [పో
వందగురా నారాయణ!

కందళితానంద మూలకంద ! ముకుందా!

ఇందలి లౌకిక దంభము

లందున నా మనసునిల్ప కనవరతము నిన్‌
జెందింపుము నారాయణ!

కందళితానంద మూలకంద ! ముకుందా!

[* ఈ శతకమునుండి కొలది పద్యములు మా(్రమే నే డువలబ్దములు. సం.]

క్ర చృపీ స్త తులు 81

౧౭. వర్చుత్యు ంజయ శివ శతకవుం

[దాసుగారికి జీవిశమునను కళారంగ వ్యాసంగమునను నిక్యానపాయి
యెన సహచరునిగ నుండి ఆయనను కంటికి రెస్పవలె కాపాడుచు అవసరమగుచో
కర్రపె త్రనము చేయుచు తన యాపజ్జీవితము ఆయనతో హరికథలలో పాటకచ్చేరీ
లలో సహకారగానముచేయుచు పెద్దపెద్దపండితుల పేరోలగములలో సెభాషనిపించు
కొన్న గాంధర్వధూర్వహుడు పేరన్నగారు - ఆయన కన్నగారు. వారి అనుబంధము
జన్మాంతర సౌహార్దబంధురము. ఆ అన్నగారు మృత్యుముఖద్వారమున బడినప్పుడా
ప్రక్కనే ఆర్ష్గనయనాలతోనున్న దాసుగారి ఉద్విగ్న హృదయమునుండి ఆల
వోకగా ఆశువుగా బాహిరిల్లిన దీ శతకము. ఆయింతా 'పేరన్నగారు (దిదీకి దిట్ట
గట్టిరి. తదుపరి పెక్కేండ్లు దాసుగారి నిర్యాణానంతరమును జీవించిరి.]

70. సహోదర సౌహార్షము :
కం॥ భోగముల! గోర నొల్లము
భోగీశ్వరభూష ! (బతుకు పొడిగించినచో
' సీగానము సంతుష్టిగ
బాగుగ (ప్రకటింప నాసపడితిమిర శివా!

కం॥ జోడుగ నీడగ( దోడుగ
వేడుకతో (శుతుల మేళవించుచు నిన్నుం
బాడి కసి దీర్చుకొందుము
వేడెద మాజంట( బెంచు పెక్కేండ్లు శివా!

కం॥ ఆ(శితులము నీ కీర్తన
కే (శమ (ప్రాణంబు లనక యెల్లదెనలు రా
ళ్‌)
గా(శితములుగా( గవగా
మి[శలయల/( బాడ( జిరము మెల(గించు శివా!

“ కం నే ్రికికిన సార్ధక మే
మీ, బుజములు "కొద్ద కనులు మెడ లేనట్లా
నా(బతుకు, జంట నలరం
గాయటోచిన విన్ను( బాడి కడగందు శివా!

62

దోస భారతి

IV రూపక సారణి
౧౮. సారంగధర నాటకము

80. తెను(గుతిసి :

“ ఆవె, మొలక లే(తదనము, దలిరుల నవకంబు,

మొగ్గ సోగదనము, పువ్వుతావి,
తేనె తీయదనము, తెను(గునకేకాని
పరుష సంస్కృతాఖ్య భాషశేది ?

81. బలవా నిందదియ[ గాముః శ

గీ॥

గీ॥

ఒంటిపాటున సొగసరి కంట(దిడుట
పలుకరించుట కొక్క. నెపము దొరకుట
కలుగునప్పుడు మోహంబు కనుల (గమ్మి
జ్ఞానులైన వివేకంబు గానలేరు.

ము _త్రిెపుంజిటునవు మొల్కలె తుచుండ
లీకట్సి మెణపు వాల్లూపు చిమ్ముచుండ
శుల్కూగుబ్బల సయ్యెద కొంగు. జార్చి
బల్మివె నైడి జవరాలి(€ బాయదరమె ?

రిల. జగత్తు. భగవంతుడు ౩

మ॥ కలయందె తెడు మేన( దో(చెడు జగత్కార్యంబులుం జి తసం

చలత న్వా _స్తవమందు పోల్సి_(గనుడిీ సర్వ(ప్రపంచంబు న
బ్దాలకు న్నిక్కముగా గనంబడెడు(, బాజ్జు ల్పూర్జభావంబు ని
శ్నృలమౌటం దమకన్న వేలు గన రీశత్వ౦బు. (బ్రాపించుచున్‌ ,

కచ్చపీ శ్రుతులు 6$

గీ॥ కాళ్వత (పకృతిలోన వీజంబు జూడ.

బూర్తతం బటి పిన్నగా( టోలు( బెద;

జ్ర ఐ ది
పిన్నదీపంబు (కోవియం దున్న గుణము
గన్నయటు పిన్నలో బుద్దిఘనత( జూపు.

గీ॥ తల్లిపై ని వలపు తగిలెనేనియును స
త్యంబు దా(గెనేని; ధరణీలోన(
బాపకృత మున కనుభవములే దేనియు
దేవు( డుండెననుచు( దెలియుటెటు ?

3. చితాంగి మేడ:

పీ॥ ఇరుదట్ల కీల్చొమ్మ లింపుగ( బాడంగ

స్వర్గంబు నెక్కింప(జాలు మెట్లు

అద్దంబువలె మేని నంతయు గన్నర్బ'
జాలిన నున్నని పాలగచ్చు

జీవకళలతోడ( జెల(గి నవరసముల్‌
చెలువార( జూ పెడు చిత్తరువులు

మాటిమాటికి వింత మాటలాడుచు( బంజ
రములలరించు గోరలు చిలుకలు

కలుగు నీ మేడ పెనుండి కాంచునపుడు
[క్రింది జనములు చీమల చందముగను
తో(టలుం బూరిబయశుల వాటముగను
గాన(బడుచుండె( దిరీగెడి కన్ను(గవకు.

14. రులకాంత |

గీ కులముం బొరుషముం గల
తలిదండ్రుల కొదవి తగిన దాంపథ్యమునన్‌

గ్తీశ్త దానభార తీ

జెల(గు జవరాం[డ చిత్రం
బులు చలియించునెడ లోకమున హద్దున్నే ః

గీ॥ ఆగ్ని సాక్షిగ బరిణయ మాడుకొన్న
ధవుని యెదలోన( దలయుగని తంపి వెట్టి
బంధువుల కెల్లరికి. దలవంపు చేసి
జారగా మనుటకన్నను జావుమేలు.

85్‌ం చందుని మెవతగ ను!

గీ తా నానర్భిన చీ౧కటిత ప్పెణీ (గయ
మగని విధిలేక కనిపెట్టు మగువ( బోలె
వెలితివడి (వొద్దుముంగల నిలిచె. జం(దు(
డాక సంపుపెనమున మాడట్టువలెను.

86. వేంలివంంసుగు |

గీ౪ సన్నమబ్బున.6 దోంచెడు చందురువలె
ఆకు చాటుండిన గులావి యలరు మాడి.
నీట (బతిఫలియిఎచు మానికమువోలె
చీరముసను (గున జబి(తాంగి చెల్వుమితె,

87. దెవనేపహతు(డు:

గీ; ఆపదకు హేతువులు దో6ంచియైనం దన్ను.
(పాణమి్మతులు వారించి యైన నన్ను.
టోరి తప్పుుతోవం బడిపోవులం గావి
యకట।దైచోపహతు. డెట్టు లా6.గంగలండుః

కచ్చపి(కుతులు

06 బుతాన్ఫతవైః

Vv గీ॥ నెనరు, దిట్టఓతనము, నోర్చు, నిర్మలతయు,
నిశ్చృలతయు(, దటస్టత, నియమిత గతి(
జెందు ద్యష్టియు, సుస్మితమందవాక్కు
సత్యవంతుని యాస్యలక్షణము లివ్వి.

గీ॥ దొంగతనము, సిగ, వెం గలితనమును,
వగల సెగలు పొగలు, వలపుసొలపు
గొలుపు కన్ను(గవయు., గొం టబనప్వుల మాట
కల్లటోతు ముఖము వెల్లడించు.

0. రళాఖళూరిక ;

సీ1 చిలుజాలపై జిలజిల బాలు సెలయేటి
నీటిపై లకుముకి దాటు చూచి
నానాట నలవా(టు బూని మెల్లన జేర
వచ్చు జింకల కూర్మిపాటు చూచి
మడుయగుల( జెజలాడి బెడిదపు ట్‌ొడ్డుల(
బొలయించు నేనుగుపోటు చూచి
దువ్వి ముద్దుగొనుచు దొడ్డ పులులతోడ్‌
నాటాడు చెంచెత నీటు చూచి

వరనము "సీయుచున్‌ భూరివనములందు(
భి
బలురకంబులి పిట్టల పలుకులకును
స్వరముగటుచు( జెటుల పటలందు(
భి శ్రా అ
బద్యములు (వాయు భాగ్యంబు పట్టు నెపుడు!

Eg

8 “" దాసభారతి

౧౯. దంభవుర (పహససము"
90. వేసవి:

ఉ॥ కాలువ కంపులన్‌ బరగు గాడుపు, లెల్ల డ( దేళ్లుకుట్టి గ్‌
గోలుగ నేడ్చు నేడుపులు, కుక్కల వేటలు, దోమకాటులున్‌,
(పేలెడి సోదె బూచులును, రేగు విళూచులు, పొక్కు. పుండ్లునున్‌
గాలెడి నిండ్లు గల్లి నరకంబయి వేసవి వచ్చె నిచ్చటన్‌.

[* ఇది యొక పద్యరూపకమట. 1921 (ప్రాంతమున రచింపబడినదట. ఇంద
పాత్రము లానాటి కతిపయ విజయనగర పురస్రముఖులకు (ప్రతీకములట. అచ్చయి
దని వినికిడి. (గంథ మలబ్దము ఎట్లో బోయొక్క పద్యము మాత్రము దొరికినద్కిసం.

ఫణ

కొచ్చపీ(కుతులు $7

V ఆచ్చీక సార ణథ్‌
౨౦. అచ్చి తెలంగం పలు బడి
౮1. తెలుగు తెలివి:

మంజరి ॥ తీయన మె తన తేటతెల ౦బు
లీ aa)
నుడులలో నచ్చతెనుంగు నయంబు
అచ్చ తెలు(గువార లచ్చ తెనుంగు
తెలియవియెడ వారి తెల్వి దొసంగు.

వేల్చుబాసాడిన వెలయునా మెప్పు
వేల్చులకే చెల్లు వేలుపు పల్కు
మానిసికిం దగు మావిసి కుల్కు
దయ్యపు పలనింత తగదు మానిసికి
మనుగడకిన్‌ నాటు మాటలే చాలు
(బతికున్న తల్లి యిప్పటి నాటుబాన,

- ఎల్లపల్కుల దెలు(గే మేలుబంతి
(పజలల్‌ో నన్‌ దెల్లువా(డే వలంతి
తెన్గునాడే నలుదెసల నాడెమ్ము
పాట లాటలు తెల్లువారల సొమ్ము.

తేటతీయని యచ్చతెను( గనువా(డు
వాసికెక్కిన చదువరి మొనగా(డు.

జౌ

ఉఊనభారతీ

౨౧. వేల్పు వంద

[ఇది సింహాచల స్వామిపై చెప్పబడిన శతకము. దాసుగారి స్వానుభవ మః
భాష్యము. భక్తికి భండారము. లోకజ్ఞతకు కొటారము.]

92. రెంటతాగు(డు తిండి మెట్టంటువేల్చ !

సీ నంజుడు కలనై న నమలకయుండుట
పలుమాట్లు నీపేరు తలంచుకొసుట
లా(తియిలాం[డపె లలిగొనకుండుట
ఠా రు
పొన్ను నీదిద్దడంబున కతుకుట
తనకొఅకై కల్ల లన(బోవకుండు సె
న్నా శ్లైన నీత్రిరునాళ్ల ( గనుట
యిరుపొరులకు సెబ్బర సల్పకుండుట
a (a
నీకుగుర్ణాల కావికల నిడుట

తనకు(గల్లినదానికో ( దవ్విగొనుట
నీక్తు విల్వుదో(పిచ్చుట నికుు.పముగ
మంచినడువడీ లేక నిగ్గాంచుటెట్లు
రెంట|(తాగు(డుతిండి be టంటువేల ॥

స్తీ! మిన్ను నేలల నెల్ల మెలగు మతాల్చుల(
గడ్తు( గన్కరిమ్ముతో గసిన(గాని
తా నిల్లి వే/గియు ననతో డివారికి
నెమ్మినాకొంట మానిచిన(గావి
వెంటల నగళుల న్వీడుల నెందేని
స గొప్పు చాటి వివిలిస(నావి
యేకోరికలులేక నీకు(గో విలతిర్వ
భికతిరునాళ్ళ. గొలిపిన(గాని

కచ్చపీ (శుతులు

అకట మలీ యెట్టి మంచివా( డె నాని
తప్పుకొన లే, డులియుగొయ్య దిప్పురట్టు
పగడ నీ నమ్మకమున కే యగడులేదు
రెంట(తాగు(డుతిండి మెట్టంటు పేల్చ!

సారుల/, దరుకుల., గౌొరులు, గోపుల
జలగ గజ్జిలుగట్టి చిందు తీర్చి
వేడుకతో నొ త్తుకాండు, గుమ్మెతకా(డు
తోడరాగొంతె త్తి పాడియాడి
కుడికయిం జిప్ప మువ్వడుల(మో(గించుచు
నెడమ కైకస్షవి న్ను డులందెలిపి
మందుచల్లి నయట్లు మంది వేలకొలంది
సోల నీ ముచ్చట ల్వేలు చెప్పి

నాలువందలయామడ ల్వలువలనుల
వయిదుమున్మ్యూ టు రిట్టింప నయిసియేండు
© aa)
హాయిగా సీన్ను గొల్చిన యత(డె మేటి
రెంట(తాగు (డు తిండి మెటంటు వేల్ప!
అ

స్‌ కుడియడ్లుపర్వ డి, కుమ్మరింపు, పణము

చాంగణ, చాళియ, చలికి, చేబ
కన్నాత,కల్ల ము, కళవరము,తిణీగి,
గొంతుమా, త్రాంటడుగు, మొన, కిల్లి
తోరహ త్తము, తొల్లి, తొక్కిస, పారము
రూణింపు, తాళము, రొండి(వేటు
సీసము, సమసము, జేబ, కందణము, పె
టాగు, లోబి తర్‌, లా(గురింజ,

రాటము, సురాటము, న్ఫరిపోటు, కెల్లి
లోమొన్మతడకా, ల్కెర్లి, లో లొంకందొట్ట

70 దోసభార తీ

యంజమెట్టు( దొల్లి సీ యండగొంటి
రెంట(త్రాగు(డు తిండి మెట్లంటు వేల్చ!

౨౨ వెలు ె వూట

[ఇది భిగవద్దీళకు అనువాదిము కాదు. మటీ - మానసప్పుతిక. దాసుగారికి
ద త్రపుత్రిక. దీవి పీఠిక చివర దాసుగారి (పాయస మిట్టున్నది :- “ఇరువ
దేడంకెలలో నెదియెన నొక యంకెను ద=ఎచుకొని యీ వేల్చుమాట పొ త్తములో
నెద్దియైన నొక పెడ తెబిచి మీ(దినుంకి (కిందివరకు లెక్కింపంబడీన యిరువ దేడు
వ ల దొ దలంచిన యంకగల బంతి చదువుకొన్నప్పుడు తాననుకొన్న పని
యేమగునో తప్పక తెలియగలదు” ఆని. వాసుదేవుడు తమ హృదయమునే గాక
వాక్కును గూడా ఆవేశించి యున్నాడని కాటోలు ధాసుగారి విశ్వాసము. ఆ సంఖ్యా
నిస్టశళము సాభిప్రాయముగ నున్నది. సు.)

93. కోరిక:

బడి॥శ తెల్లముగా సచ్చ 'తెలు(గుతో( జెప్పు
మేల బల్మిన్‌ జేయు నెగిటీంగియును
మానిసి ? నాయరమర తీర్చు మప్ప ।
అన బిన్ననవ్వున నన నల్ల వేల్పు
కడము'పై వెట్టీ, టో (కలి తలచుట్టు
మచునట్టు లడిగెదో యబ్బాయి : నీకు
జెసి పట్టలేదు నా చెప్పినమాట
మజువకు సరిగ నీమది నిల్పుకొనుము
కోరికే తప్ప నీకు( బిగవా( డెవ(డు
నీరూపు కోరిక, నీకు నీ వెదిరి
ఆద్రము గను పిచ్చుకటు తమకమున

*చి తముగా దాసుగారిట్లు తమ నిష్ణుసహాస్రనామాది కృతులందును “మంజరి”
ని “బడి' యని స్వతం(త్ర నామమున వ్యవహరించిరి.

సీ సీడతోడనే సీవు పోరెదవు

నను నమ్మలేదు తిన్నంగ నీవు గనుక
మదితోన సీ కరమర తీరకుండె

మణీ వేలు చూడకుమా ననుందప్ప
నా రూపు మరియాద నడిపెడు నేర్చు
మరియాద నడుపు సీ మా ర్హుర నోర్చు
ఏకో ర్కె యున్‌ లేక యొదిరి నడంచు
కోర్కె. మానక సమకూరగిదు మేలు
పనివడి నీ పగవారల నోరు

కొనకు నీ కోరని కోర్కె చేకూరు
జగమునకున్‌ మేలు సలిపెడు కోర్కె.
జెల(గుట తగు మానిసికి మరిచూద
మరియాద నడుపుము మటీమాట లేల
సీ (బతు కీడేరు నీ కోర్కె. దీరు
తనియు కోరిక మెయితాల్సు సాజంబు
కోర్కున్న దనుక(జేకూరదు తనివి
కోరిక చేతనే కోరికన్‌ గొట్టు
వెరవున విసముచే విన మూడ్చవలయు
వినువాండ వీవు, చెప్పెడువాండ నేను
సికును నాకు లేనేలేదు వాసి

తలపు తనంత గదలుచు నిలబ్చుండు
కదలిక సీపు, విల్యడ నేను మటీయు
సీ రూపు కల, నిదుర నా రూపు
పాటువడుము నన్ను! (బాపింతు వీవు ॥

72

దొనభార్‌ తి

94. తత్త ప్రదర్భనము i

శా॥ “కాల స్పన్నిహితో మతి ర్విచలికా తకె౭.౭_గమస్సూచితో

(స॥

దారాపత్యగతం మనాగపి మనో నాద్యాపి సంధుక్షతే |
య.త త్వం కథితం త్వయా బత పరివ్రాడేక వేద్యం మునే
సూక్కుద్వార మనూనవ స్ట్వివ మమ (్రోశత్రం న తదచ్చృతి.”

స్వ్యా(దాజ్యం స్వర్లతుల్యం విరహిత సకల జాతివెరం సుధర్మ్యం
ఈ గొ బా జా

కానా సాధ్వీ (పళశాన్నా నిరత నవవయోకూపరమ్యా లభేత |

ఆరోగ్యం సుందరత్వం విపుల భుజబలం వేదళానస్త్రపపథాః స్యుః

సర్వా ణ్వ్యేతాని సౌఖ్యం నహి దదతి సదా భ కివన్మాధవన్య ॥

భూలోక సే కార్డే వార్టక్యమయం పరే స్వతారుణ్యం
దర్శయతి లోకబంధుః వ్యసనోదయయో స్పమానురాగేణ i

(పవృదార్కేదు కిరణె పరిపూరం దిగన రమ్‌ |
eg త్రి ఎక
శోకానంద్నాకు సంపాతై ః (పసూతాక్షితలం యథా ॥

విషన్నమేనం దృష్ట్వా మే కుభ్యతే హృదయం భృశమ్‌ ।
తస్యావస్థా మయా (పాపా దయౌజఒపి బత దుస్సహా ॥

సంవర్యమాన తృషా రుజాకానవ
థి ల్‌ అతి
యసి గలికే౭_.తి మిథ్యా వివేక,
తస్క- రేణానహృత నిజ విశ్వాస వి
భవ ఇహ తాసక భక్తి హేతి,

కచ్చపీ,[శుతులు 78

మహహ సముద్దర్తు మష్యశక్తోభవన్‌
దుఃఖ్యన్‌ పరిిభమన్‌ దు సరభవ,
విపినేఒరిస త్వ విఫీషణ న.
కంటకే విభా ని కషమార,
క ప మ

ఏవ తాప్మ[తయాలీల-దావ పావ

కావృతే మ_ర్య ఉ(గ మృత్య్వజగరేణ
కబలితో నశ్యతితరాం (ప్ర.కంపమాప్య
Ey జగన్నాథ సం(శ్రిత-హృది్యటోధ ॥

స్వచ్చాయాం దర్వణే పశ్యన్‌ యుధ్య తే చటకో యథా ।
మాయాయాం స్తం పీకమాణః తథామూడో విముహ్యతి it

అవిద్యా నిదయా జన్తుః భవస్వప్నం (ప్రపశ్యతి ।
శాగర్శి (శ్రీపతేః నామ్యశవణేన న సంశయః ॥

హరిభ క్తినెకయైవ (ప్రకటిత నంసారవారిధిం తరతి ।
ఇత రేణ కర్మణా2_2.జ్యేనేవ నరః (పజ్యలయతి భవవహ్నిమ్‌ ॥

లీలామానుషరూ పే పరమాత్మని కేశవే వృథె వాభూత్‌ ।
జాంబవతః సామర్ధ్యం జీవన్ము కే యథా భవొద్దత్యమ్‌ ii

దరితుం పాతయితుం సంచలయితు
మయతిష్ట బహువిధోపాయెః ।
కృషం భలూకపతిః కింతు
ప య
ఆకాశ ఇవ హరి రభూదచలః ॥

స్థూలం సూక్ష్మం, బుజుం వ(క్రం, స్నిగ్ధం బర్బర మెతీత |
విపరీతం వస్తుత త్వం కువేలో రథ వి(భ్రమాత్‌ ॥

నగుణో2._.పీ నిరుణ స్వం
సుశ్యామల విగహో౭_ళరీరోపి |
కార్యమపి కారణమభూః
కృష 1 త్వాం వేత్తి కః శివేన వినా॥
® ఎల్‌

14 దాసరారతిీ

దళ, రానుచం ద గత్రరప్‌ం

ట్రైను
95. భర్త హృదయము:
భుజంగ(పమాతమీ .“బిలం రోదనం బాలకొనా”మితి త్వం
విదన్‌ మాం సమాశ్వాసయా తీవ మూఢమ్‌!।
విశానాసి మే త ప్రచేతః త్వమేవ
(పసీద (పసీద (పభో రామచం(ద ॥

సుఖేస్పాక్ళతః స్యాత్‌ (ప్రయత్నః (ప్రజానాం
త్వదీయానుకంపాం వినా౭_నర్గకారీ ,

భవాన్‌ యం(తీ, అహం యంత్ర ఏవా స్వతం్శతః
(పసీద (ప్రసీద (ప్రభో రామచం(ద॥

తరంగో౭._ స్తి వార్డౌ, నవార్టి స్తరంగే
తథా విశ్వమ సి రయ త్వం న విశ్వే ।
త్వమేవ (ప్రమాణప్రమేయ స్వరూపః
కథం విద్మహే త్వాం (ప్రభో రామచం(ద ॥

మహీజాధరోష్ట (ప్రవాలేఒలి కల్పా
పురద్విట్‌ ధనుః కాననే2.గ్నిచ్చటాభా 1
సకృతె్క్క-ళికాం (ఘిస్టితా 20 భో జతుల్యా
చకాస్తే స్మ తే దృక్‌ (ప్రభో రామచంద్ర ॥

నభః ఖండళో ముదరేణేవ భేతుం
పదార్థస్టితిం తర్కంతో వేత్తు మీహే |
అలం క త్త జిజ్టాసయా 'శూన్యదృష్ట్యా
భవద్భ క్తి రేవాస్తు మే రామచం(ద ॥

త్ర చ్చ పీ (శుతులు 76
“'బహుంన్యామితి పేకణ్తేనెవ విశ్వం

వినిర్మ్మాయ మాయామయం త్వయ్యన నమ్‌ 1

సదా క్రీడ సే నిరుణో2_పి స్వభావాత్‌

అచింత్య (ప్రభావ (పభో రామచం(ద ॥

ముహుర్వేదశాస్త్ర (పభేదా నశేషాన్‌
మదీయానుభూతిం సమంతాద్విచార్య ।
దృఢం నిక్చినోమి (ప్రమాణం (పమేయం
(ప్రమాతా త్వ మేవేత్యహం నిశ్చినోమి ॥

తులాయాం సమం దర్దురాం సోలయేచ్చేత్‌
సమన్వేతు కామః (శుతీర్పహ్మణి స్యాత్‌
కథం వేదితవ్యః స యః సర్వ వేతా2_
ప్యలం వ్యర్థజిజ్ఞాసయా రామచం(ద ॥

దశాసో దరా ప్రాణయు క్తః శరీరీ
విదేహాత్మజారూప విద్యా౭_పహోకీ ।
(భథమాబ్లిం సముల్లంఘ్య (బహ్మోస్ర్రత స్తం
విజిత్యాప తాం త్వం పునా రామచం(ద ॥

మమ స్వస్నదృష్ట్యంతతో వ్యాసమౌ నే
ర్మతం సత్యమదై్వత మేవేతి మనే
తథాపి త్వదీయాం(ఘిభ క్రీ రుచిర్మె

యథా జానకీ తే (వపభో రామచం[ద ॥

అహం శీకర స్వం సముద్ర కరోఒహం
త్వమర్కో.2.స్య హంరేణు రద్రీశ్వర స్వమ్‌ !
ఆహం నళ్వర శాశ్వత స్వం మృషాజఒహం
యథార్థ _స్వమేవ ప్రథో రామచందద్ర ॥

$2 దోసభారతీ

యతో జాయతే యత్తతో లీయశే తత్‌
యథా మానన వ్యోమతః స్వప్న విశ్వమ్‌
మృషెత జగ (ద్భా న్తిజన్యం సమ స్తం
భవానేవ సత్యం (ప్రభో రామచం[ద్ర ॥

నభో నైల్యవత్‌ రూప్యవచ్చు కి కాయాం
త్వయీదం జగత్సర్వ మధ్య స్తమేవ ।
అసంగో భవాన్‌ సచ్చిదానందమూ ర్తి 8
త్వయా పాలనీయా వయం రామచం(ద ॥

యథా2.౦ధాః గజం జజ్ఞిరే శాన్తిణ స్వాం
తథే వా విదన్‌ పొరుషేయ (పమాథై 8 |
అవాజ్మానసం సత్య మాత్రైక వేద్యం
భవద్దివ్య తత్త్వం (ప్రభో రామచం'ద ॥

౨౫. కారి గత్రకన్‌

96. కానీపురి:

(శోణీభరాలసా ఘట్ట సోపానాన్యవరో హత్రి
గంగామపి పునాతీవ స్నాతి కొ2_సి పతి(వ కా ॥

మ(ద్రూపేణై వ గంగాయాం త్వత్కృతం న్నాన ముదృవేత్‌ |
తారయేత్‌ త్వాం భ వాబ్దె ర్నౌః వద స్టీవేతి రాజే ॥

శ్యామ లత్వం శీతలత్వం సాధుత్వం నామ విందతి;
కృమ్ణాత్‌ చం(దభరాత్‌ జహ్నో (కమాద్గంగా భగీరథాత్‌ ॥

కాళ్యాం దేశీయభాషాయాం సర్వదా భోజ్యవసుమ ।
మ ర్య వేషేమ సంగీశే సర్వత్ర మధురోఠనః ॥

కచ్చపీ (శ్రుతులు +

“వెపు... ఇ

సౌధస్యా.గేఒరంధతీవ మధ్యే సౌదామనీ యథా;
అధసాత్‌ వొాంచాలికేవ కొశ్యాం భాతి ుంలాంగనా ॥

నొకాస్థిత జనోత్సృష్ట దీపికా౭_2_ ర్విరాజతే ;
గంగాయాం తారకారాబిం హశ న్తీవాంబరా(్రితామ్‌ ॥

బహువేషెః బహుమకే & బహుభాషాభిరన్వితా ।
రూ a
వారాణసీ కీ ర్రయతి విశ్వేశం ఏిశఇరూపిణమి ||

(తిగుణై రేవ సంసారచక్రం (భమతి తత్త్వతః |
(బువన్నితీవానడుద్చి శ్శకటో గచ్చతి (తిభిః |

విశ్వేశ్వరాభి షేకాయ సతి భాగీరధీజలే ।
కాశ్యాం కోమాం వాంఛతీతి నారకేలో నజాయతే ॥

భుంక్తే యథేష్టం బలవాన్‌ భోగాన్‌ రుదతి దుర్చలే |
శ|తూన్‌ జిత్వా వళా మేత్య బలీవర్షః (ప్రగల్బతే 11

యేన కే నాప్యుపాయేన బహ్యాన్నం (పాప్ప్నుయాదితి |
పునస్సమ్ముషితం వస్త్రం దదాత్యన్నాయ వానరః ॥

సూశ్రేణోత్రిప్పమాకాశే వీక్య శ్యేనః పతంగకమ్‌ ।
(పహ రుం తం (పయత తే సహతే కః పరోన్నతిమ్‌ i

ఆరోగ్య (ప్రతికూలా౭_పి కాశీ సం సేవ్యతే సదా ।
ముముకుణా, ఒతిదుష్టో౭-పి భ_ర్తేవో త్తమ భార్యయా ॥

యమునా (పముఖా నద్యో గంగాయాం సం(పవేశనాత్‌ ।
తస్యా నామె వాప్ప్నువంతే పత్యుర్గా (త్రం రముథా శ్రియః [|

పినీలకాచవలయ రాశీవాభాతి జాహ్నవీ ।
శిశోః కనీవికేవాపి శికిరరౌ వినిర్మలా ॥

{- దోసధోరతీ

మాదృశః పాతకః త్వాదృక్సావనీ నెవ విద్యతే |
దిష్యా౭._౭_వయో స్పమావేళో గంగేజద్య సమభూదహో ॥

తారకి

97. ఈశరతత్త (ము:

భేదో యథా కాండ తరంగయో ర్న
స్యా శ్తేఒస్య లోకస్య త థైవ దేవ

సర్వః (పపంచః త్వయి కల్పితోవా

స్థాణౌ భవే ద్దస్యురివ (భ్రమేణ ॥

దృశ్యాప్యదృశ్యా సదసత్స్వ్యరూపా
త్వదీయ మాయా (భమకారణం సా
దిగంత రేభావ దతీం[ద్రియంతే
తత్త్వం జగన్నాటక సూ(త్రధార !

భ_కైవ తే౭.ధీశ్వర దేవతా౭_పి
శక్నోతి వేత్తుం పరమార త త్వం
ఇబులీ ® తీ
దృష్టి స్వరూపం ముకురశియైవ
విలోకితుం శక్యత ఆదిదేవ!

ఏకత్వ సంఖ్యా (ప్రతిపాదకో౭_౦క'ః
నిరంతరం బోధయతే బహుత్వం
వీ.చ్వన్వితః సుష్టు యథా స్వభావ
యుతః త్వ మెకోపి తథా౭_సీ దేవ॥

కచ్చపీ శ్రుతులు 70

98. అదర్శ పురజనులు:

చం ద్రీకా ధవలచ్చాయా స్తత్రత్యా రేజిరే జనాః
అన్యోన్య మె(గ్రీం కుర్వంతః సంజొనంతో యథాయథమ్‌
విద్యయా సమయాకృత్య (పియాకృత్య ముహుర్లురూన్‌

ఏకతానాః సాంయుగీనాః వాగ్మినో హృదయాలవ।
కేమంకరా మహోత్స్చాహాః ఉరస్వంతో యశస్విన।
సమానసం క్తి భోక్తారః సమవర్షవిభూషితాః
సామాన్య భాషా వక్తారః సమానాచార వర్తినః
వయః పరిణయం స్త్రీణాం విద్యాభ్యాసం స్వతం|(త్రతామీ
(పొపయంత; ఫె సుష్మ
సామాజికొ ఆ స్తిర solr ధార్మికా బుధాః
శాకాహారా పదము కృతినః పురుషో త్రమాః
త(త్రత్యకా బభూవ స్రీ వీరమాతా సులక్షణా
గృహకార్యపరా ప్రాజ్లీ బుధమాన్యా పతి(వ్రతా
వీధీ ర్విశాలా అమలా జలయం[త్ర పిష్క్యృతాః॥

99. సుకవి;

న దేవతాధీన మనః (ప్రవృ త్తిః

స్వాతం(త్ర్య సంకల్పిత చారుకొవ్యః

దయార్ల చితోఒ౦చిత సత్యవాక్యః
ద ఆటీ

కలాచణః సత్క-విరేవ నాఒన్యః ॥

నవరుచి వేదీ సర్వభూతానువాదీ

లలిత చరణధారీ సాధ్వలంకారహారీ
సరవళ సుఖయోగ కృిత్రసంకల్పభో గః
కవిః

80 దాసభార తి

VII అనువాద సారణి

౨౭. నవరస తరంగిణి
100. సేక్స యురు సొగసులు ;

[ గీర్వాణాంద్రములలో అనువాదము]

మూలము :

A. To guild refind gold, to paint the lily
To throw a perfume on the violet
To smooth the ice, or add another hue
unto the rain bow, or with taper-light
To seek the beauteous eye of heaven to garnish
Is wasteful and ridiculous excess |
[King John—Act IV. Sc, ii]
౧. అను : శ్లో॥ స్వర్తే హేమవిలేపనం, సమధికే రక్తోత్సలే రంజనం,
చాంపేయ(పసవే సుగంధకలనం, హెమోపలే స్నేహనమ్‌,
దే వేంద్రస్య శరాసనే సముదితే వర్గాంతర(సప్రాపణం,
= తా, <A ఆధ ఆధ
దీపే నార్కరుచి(ప్రదీపన మతివ్యర్ధ (మృహాసాస్పదమీ

శి, ద్వి॥ బంగరుపూ(త మే.ల్సంగారమునకు(,

జెంగలువకు రంగు. సే(త, నెత్తావి
సురపున్న కెరవుతి-చ్చుట, మంచుగడ్డ
మటీ నున్పుసేయుట,-మరియొక రంగు
నగవైరి వింట నొ-నర్చుట, సట్ట
పగలు వెలింగెడు.ధానుని కాంతి
హెచ్చింప( జేవ త్తి.నె త్రిపట్టుటయు
నచ్చపు నగుబాటు.నధికము వృథయు,

B. He was a man, take him for all in all
I shall not look upon his like again.

(Hamlet-Aet I. Se, ii)

కచ్చపీ శ్రుతులు 81

ఇ. సగ సంనుమూ. = సాాఛపనా.

౧. లో సో౭.భూత్సుమా న్సర్వధై వ
సంపూర్ణ సుగుణాకర
నాహం కదాపి వీషీ షే
తస్య (ప్రతినిధిం పునః ॥

౨. ద్వి॥ పురుమ( డాతండు సం-పూర్ణగుణుండు
నరయ( బోవ నిశ నే.నతనికి సాటి,

C. O, She doth teach the torches to burn bright |
It seems she hangs upon the cheek of night
Like a rich jewel in an Ethiop’'s ear
Beauty too rich for use, for earth too dear |!
So, shows ౬ snowy dove trooping with crow
As yonder lady O'ur her fellows shows.

(Romeo and Juliet — Act I. Sc. ii)
౧. లో అత్యంతం(పజ్యలితు మబలా శిక్ష తే2.హో పదీపాన్‌'
రాత్రౌ కాళీశవణ విచలదత్నభూషేవ భాతి
సౌందర్యంచానుభవితు మతి(శేష్ట ముర్వ్యా అమూల్యం
వాయసౌఘే చరతి వరటావ తృఫీమండలే సా.

౨. గీ॥ చిలుకలకొలికి దివిటీల-వెలు(గనేర్పు(
గలిగి వ(జంబు పగిది( జీ-కటిని మెణయు
నందమంద నత్యధికంబు-నవవి కరుదు
కాకులం దంచ యది తోడి-గరితలందు.

D. Cowards die many times before their deaths;

The valiant never taste of death but once.
[Julius Caesar—Act I, $c. ii]

ఆ. వె. ఎన్న( బిటికివార లెన్నియోమాజులు
చచ్చుచుం(ద్రు తాము చావక మును
పెన్నడి న రై ర్యమున్న జనులు చావు
చవి యెలుంగ రొక్కసారి తప్ప.

E. Friendship is constant in all other things
Save in the office and affairs of Love;

దొనభొారలిీ

Therefore, all hearts in Love use their own tongues;
Let every eye negotiate for itself,
And trust no agent; for beauty is a witch;
Against whose charms faith melteth into blood.
[Much Ado About Nothing—Act II, 50. i)
చ. వలపున( దప్ప మై(ఠి పెరవస్తువుల నన్నిట నుండు నిల్కడన్‌
వలచిన యెల్ల డెందములు వాడుట మేల్‌ దమ నోళ్ల గావునన్‌
దెలుపుత( దన్ను(గూర్చి (పతిదృష్టి తనంతట నమ్మ కన్యునిన్‌
బొలపొక మంథ్రకా( డతని బూమెల నెమ్మి కరంగు మర్లుగాన్‌,

F. That ever death should let life bear his name
Where life hath no more interest but to breathe ?
[Titus Andronicus—Act III, 50. 1)
ద్వి॥ ఊపిరి తీయుటే యొక పని మైన
బాపురే చావేల (బతు కనరాదు ?

G. His words are bonds, his oaths are oracles;
His love sincere, his thoughts immaculate;
His tears pure messengers sent from his heart;
His heart as far from fraud as heaven from earth.
[Two Gentlemen of Verona —Act II, Sc. vii]

ఉ॥ ఆరని నుళ్లొడంబడిక, లాతని యొట్టులు దేవవాక్కులౌ,
నాతని (పేమ నిష్కపట, మాతని యూహ లకల్మషంబులౌ,
నాతని మానస (పచలిశతామల దూతలు వాని య్శకులౌ,
నాఠని యాత్మ వంచనకు నొ దవ స్వర్గము భూమికీందిలెన్‌.

H. My crown is in my heart, not on my head;
Not decked with diamonds and Indian stones;
Nor to be seen : my. crown is called content;
A crown it is, that seldom kings enjoy.
[Henry VI—Part II Act III, 50. i]

గీ॥ నా కిరీటము నాదు డెందమున నుండు
నా తలన్‌ గొదు, సీవిధరత్నముల టిక్క(

కచ్చపీ [శుతులు శ్రీకి

బడ(గలే, దద్దియున్‌ గాన(బడ(గ(టబోదు
తనివి నా మౌళి.దొర లది కనుట యరుదు.

I. If thou remember’st not the slightest folly
That ever love did make thee run into,
Thou hast not loved :

Or if thou hast not sat, as I do now,
Weaning thy hearer in thy mistress’ praise,
Thou hast not loved :

Or if thou hast not broke from company
Abrupthy, as my passion now makes me,

Thou hast not loved.
[As You Like It—Act II, Se. 17]

సీ॥ ఉరుపడి సనవిలు( డుసికొల్బ6గా సీవు

నెజపిన యేపాటి నేరమైన

మజచిపోయితివేని మణీ నీవు వలచియుం
డ(గలేదు; నీ విప్పు నా తెజ(గున(

గూర్చుండి నీ చెలిన్‌ గూరిచి పొగడుచు
వినువారలకు నెల్ల విసుకు కలుగ

సలుపనిచో నీవు వలచియుండ(గ లేదు
కొంచెమెనం బరికించి చూడ;

చెల(గి నా మరు లిపుడు నన్‌ జేసినట్లు
కతము చెప్పక నీ చెలికాండ్రనుండి
యూవు దబ్బున విడ(ంబడి యేగవేని
వెండియున్‌ నీవును వలచియుండలేదు.

J. Iwould have broke -mine eye-strings, cracked them, but
To look upon him, till the diminuition
Of space had pointed him sharp as my needle;
Nay, followed him, till he had melted from
The smallness of a gnat to air; and then

Have turned mine eye, and wept.
[Cymbaline—Act. 1, Sc, iii]

$4

దాసభారతీ

K,

గీ॥ దూరమున సూది మొనయంత తో (చువణకు,
నణువుకం టెను( దగ్గి మాయ మగుదనుక,
నరములు తెగునంతకును( గన్గ్నవను విప్పి
వాని( గను(గొవి పిదప నే వగచియుందు.

When most I wink, then do mine eyes best see,
For all the day they view things unrespected;
But when I sleep, in dreams they look on thee.
[Sonnets]
కం॥ కనుటెప్ప మూసిసప్పుడె
కనెడున్‌ నా కన్నుదోయి కర, మేమన( (బొ
ద్దున( గాంచువాని సరకు
న్గొన దది, నినుంజూచు-నేను గూర్కిడ+ గలలోన్‌,

The iron tongue of midnight hath told twelve;
Lovers, to bed : 't is almost fairy time,
[Midsummer-night Dream—Act V, Sc. i]
కం, నడిరేయి యినుప నాలుక
నుడివెం బన్నెండు-వలపు నూల్కొను మీరల్‌
పడుకొండు పెజ్జలం ది
ప్పుడు( గడు గంధర్వ వేళ పొనరుచునుండెన్‌,

Love is a smoke made with the fume of sighs;
Being purged, a fire sparkling in lovers’ eyes;
Being vexed, a sea nourished with lovers’ tears:
What is it else ? a madness most discreet,
A choking gall, and a preserving sweet.
[Romeo And Juliet — Act I, Sc, i]

గీ వల పన(గ వెచ్చనూర్పుల( గలిగిన పొగ,

- కాముకుల కన్నులందున( (గ్రాలు నగ్గి,
నాయికాకాయకా(కులన్‌ (బ్రబలు కడలి
వెట్టియున్‌, జంప( బెంప(గ విష మమృతము..

కచ్చ పీ శ్రుతులు 86

N. That man that hath a tongue, I say, is no man,
If with his tongue he cannot win a woman.
[Two Gentlemen of Verona —Act III, Sc. i]
ద్వి॥ మాటాడువా( డెల్ల మగవా(డుకా(డు
మాటలచేత( జామల గెల్వకున్న.

O. What 56681 thou in the ground ? hold up thy head :
Look in my eyeballs, there thy beauty lies
Then why not lips on lips, since eyes in eyes ?
[Venus and Adonis.]

గీ॥ ఎందు కటు (కిందు' జూచెద వెత్తు సిరము

చూడు నా కంటిపాప లచ్చొటను నీదు

సొగసు నెలకొను(-జూపుల( జూపు లెనయ

నేల పెదవులు పెదవుల నెనయరాదు ?

P. Menare April when they woo, December when they wed;
maids are May when they are maids,
but the sky changes when they are Wives.
[As You Like It—Act IV, Sc. i]
వ॥ మగవాం[డ్రు తము( బెండ్రాడని కన్నియల
బతిమాలుకొను నప్పుడు చె త్రమాసమువంటివారు-
కొని 'పెండ్రియైన పిదప శూన్యమాసమువలె నుందురు;
కన్నియలు తమ కన్యాత్వమందు వై శాఖముం టోలెదరు
కాని వా రిల్లాండై 9న పిమ్మట నా కాలము మాటును,

ర. But virtue, as it never will be moved
Though lewdness court it in a shape of heaven,
So lust, though to a radiant angel linked,
Will sate itself in a celestial bed
And prey on garbage.
[Hamlet—Act I, Sc. V]

గీ॥ అలమి పోకిరితనము స్వర్గాకృతి( గొని
కోరిన( జలింప(బడదు సుగుణ మొకప్ల,....

దోానభారతీ

దీవ్యమూ ర్రిని గలిసియున్‌ దృ ప్రిపడక
గుహ్యచాపల్య మెంగిలి రూళ్లు గుడుచు.

Base men being in love have then a nobility

in their natures more than is native to them.
[Othello—Act II, Sec. 1]

వ॥ నీచులు వలపున నుంటచే( దమకు నిక్కముగ
నున్నదానీకం టె బెచ్చుగ నొక గొప్పదనముం
దమ స్వభావములం దగిలియుందురు

She either gives a stomach and no food-
Such are the poor, in health; or else a feast,
And takes away the stomach, such are the rich
That have abundance, and enjoy it not.
[Henry IV-Part II: Act IV, Sc. iv]

గీ॥ ఆ(క లెంతో గొలిపి దైవ మన్న మిడదు

వెలయు నారో గ్యమున( గడు( బేదవా(డు

కదిసి బువ్వ నొసంగి యంగద( జెటీచెడు(

గుడువ( జాల(డు భాగ్యవంతు(డు కలిగియు.

ల
When beggars die there are no comets seen;
The heavens themselves blaze forth
the death of princes.
[Julius Caesar— Act II, 56. ii]

కం. కనుపడవు తో (కచుక్కలు
మిను చక్కిన్‌ విచ్చగాండ్రు మృతులై న యెడన్‌
పనివడి రాజుల చావున్‌
జనములకు దనంత బయలు చాటుచునుండున్‌,

Suspicion always haunts the guilty mind :
The thief doth fear each bush an officer.
[Henry VI—Part III ; Act V, Sc. vi]

ద్వి॥ దురితంబు గల మదిన్‌ దొడరు సందియము

బరి యెల్ల ఫొధ రాజభటువిగ వెటచు!

కచ్చపీ (శ్రుతులు థ్‌?

ఇ For what is wedlock forced but a hell,
An age of discord and continual strife ?
Whereas that the contrary bringeth bliss,
And is a pattern of celestial peace.
[Henry VI—Part I: Act V, Sc. V]

గీ॥ బలిమి నొనరింస(బడిన “పెండిలి నరకము
కల(త (బ్రతుకును, మణీయు నిచ్చలు జగడము
నలుపు; ఇష్టానుసారము జరిగిన నది
సంతసము, దివ్యశాంతిని సంతరించు.

W. ‘Tis beauty that doth off make women proud;
'T is virtue that doth make them most admired;
“న is government that makes them seem divine.
[Henry VI—Part III : Act I, Sc. iv]

గీ॥ న్రీలం దజచుగ గర్వింప(జేసెడు నది
సొగసు; వారల మిక్కిలి పొగడ(బడ(గ
సలుప్పనది సద్దుణంబు; వేల్చులుగ వారి(
దెలియ(బడ(జేయునది జితేం[దియత యగును.

X,. The lunatic, the lover and the poet,

Are of imagination all compact :

One sees more devils than vast hell can hold;
That is the mad man : the lover, all as frantic,
Sees Helen's beauty in a brow of Egypt}

The poet's eye, in a fine frenzy rolling
“Doth glance from heaven to earth,

from earth to heaven;

And, as imagination bodies forth

The forms of things unknown, the 906౪9 pen
Turns them to shapes, and gives to airy nothing
A local habitation and a name.

[Midsummer Night’s Dream—Act V, Sc, i]

మ, వెడ(గున్‌ గాముకు(డున్‌ గవీందు6డు మనోవి(భ్రాంతిమూర్తుల్‌ గదా
-వెడ6గెందున్‌ గనరాని దయ్యముల( గన్ఫెట్టున్‌ ; గురూపిన్‌ దగు

డానభధార తి

ల్వడి రంభన్‌ నిరసించు( గాముకు(; డహో న్వర్గంబునందుండి యి
క్క-డి కిందుండి కవీం(ద్రు దృష్టి దివికిన్‌ గాంచున్‌, యథేచ్చమ్ము నా
త(డు చింతించు నవీనవస్తువుల కంతన్‌ వాని గంటమ్ము పే

ర్సిడీ యాకారము లున్మి_ప ట్ల్‌న(గు నెం దేమైన బేకుండనీ ॥

Y. Virtue itself turns vice, being misapplied,
And vice sometimes by action dignified.
[Romeo and Juliet —Act II, $c. 111
గీ॥ గుణమె దోషంబుగా మాటు( గొన్నిచోట్ల
కర మప(ప్రయు కం బగు కారణమున
విరచనా కౌశలంబున మటీయు నొక్క
కాలమందున దోషమే గణుతికెక్కు.

Z. Your greatest want is, you want much of meat;
Why should you want ? Behold, the earth hath roots;
Within this mile break forth a hundred springs;
The oaks bear mast, the briers scarlet hips};
The bounteous housewife, Nature, on each bush
Lays her full mess before you. Want ! why want?
[Timon of Athens—Act IV, Sc. iii]

క॥ మీకున్న గొప్పకోరిక
యా(కలికిన్‌ దగినయంత యాహారముగా
మీ కెందు కీ కొణ(త-యా
లోకింపుండు కలవు భూమిలోపల దుంపల్‌.

ఉ॥ ఇంచుక దవ్వులోన సెలయేజు లనేకము లుబ్బి పాజెడన్‌
మంచి ఫలంబులం గలిగి (మ్రా(కులు పెక్కు రకంబు లొప్పు(=దా
నెంచిన తేనెందిండి. బొదరిండ్ర నమ ర్చెతు( బెట్టుపో(తలన్‌
మించిన యాలుగా( (బకృతి-మీకు( గొజంత యి(శెందు కుండెడున్‌'ః

కచ్చపీ[కుతులు 89

101. కాళిదాసు సొగసులు:
[అచ్చ తెనిగింపులు]

మూలము :

౧

వేదాంకేను యమాహు 'రేకపురుషం వ్యాప్య స్థితం రోదసీ

యస్మిన్నీశ్వర ఇత్య నన్యవిషయ శ ఎటో యథార్థాకీరః

అంతర్యశృ ముముకుఖి ర్నియమిత (ప్రాణాదిఖి ర్మృగ్యతే

స స్థాణుః స్టిరభ కియోగ సులభో నిశేయసాయాస్తువః u
—వి(క్రమోర్వశీయము (నాందీళ్లోకము)

అనువాదము :
తరువోజ॥ పలికెద రెన్వని( _బాంజదువుల కొనల

అవీ

చ

మిన్ను మన్ను నిండనగు నొక్కనిగ6,
గలుగ కొండునకు నిక్కముగ నెవ్వాని

యెడ జెల్లుచుండెడు నేలిక బిరుదు,
నెడ(ద నుసుణు విగియించి ము త్రికయి

కడ(గు వారల వెదుకంబడు నెవ(డు,
కలిగింతు బ త్తిజోగమునకు సుళువు

గా( జిక్కునట్టి ముక్కంటి మేల్మీకు.

హృదయ మిషుభిః కామస్యాంత స్పశల్య మిదం తతః ।

కథముపలభే ని(ద్రాం స్వప్నే సమాగమకారిణీమ్‌ ।

నచ సువదనా మాలేఖ్య౭_పి(పియాం సమవాప్యతాం ।

మమ నయనయో రుద్బాష్పత్వం సఖే న భవిష్యతి.
_--వి(క్రమోర్వశీయము

మది ననవిల్తుతూపులను మాటికి గాయము లందుచుండయగా
విదురెటుపోవ(గా గలను నెచ్చెలినిం గలనై నం బొంద(జా
లుదు నన(, టోని చి తరువు లోనయిన న్ఫరివ్రాసి చూత(గ
లుదునన వీరు నాళనులలో నెటు నిండకమాను సంగడీ ॥

4

గీ

గీ!

దానభారతీ

పాతుం నపథమం వ్యవస్యతి జలం యుష్మాస్వపీతేషు యా

నాద శ్రే ప్రియమండనాయ భవతాం స్నేహేన యా పల్లవమ్‌

ఆద్యే వః కుసుమ(ప్రసూతి సమయే యస్యా భవత్యుత్సవః

సేయం యాతి శకుంతలా పతిగృహం సరై రనుజ్ఞాయతామ్‌,
అభిజ్ఞాన శాకుంతలము

ఎవ్వతె ముందు మిమ్ము( దనియింపక (త్రాగదు నీరు, దాల్చ( బో
దెవ్వతె మీపయిం జెలిమి నింపయినం జివురాకుసొమ్ము, మీ

పువ్వు సమర్త యెవ్వతెకు( బొల్లగు పండువుచెల్వు నించు నా
జవ్వని యీ శకుంతల యెసంగు నొసంగుడి యాన నెల్లరున్‌.

+ ఉగలిఅ దబ్బకబలా మిఆ పరిచ్చ త ణచ్చణా మోరా।
a me

ఓసరి అపణ్డుపత్తా ముఆంతి ఆస్సూనిఆ లదాట ॥

“అభిజ్ఞాన శాకుంతలము

నోళ్ళ ఖెల్లుజార్చి లేళ్ళు, నాటల నాడ
కుండి సమలిగములు, పండుటాకు
లెల్ల రాల్చుకొనుచు నెల్లెడ( దీ(గెలున్‌
గంటినీరు గార్చు కరణినయ్యె.

అధ మధువనితానాం నే(త్ర నిర్వేశనీయం
మనసిజ తరుపుష్పం రాగబంధ (పవాలమ్‌ ।
అకృతకవిధి సర్వాంగీణ మాకల్పజాతం
విలసిత పదమాద్యం యౌవనం స |పపేదే ॥

= రఘువంశము 18-02

అంత( జెలువల కన్లవ లానుకల్లు

చిగురు విల్తుండన్‌ మాకుపూ తగులు తలిరు
తొడ వొడలికెల్ల( దనకు(ద్రా( దోంయు గడవ
హొయలు శొలి ఇంకి జవ్వన మొందె నతడు,

కచ్చపీ శ్రుతులు it

౬. ఆనాఘాతం పుష్పం కిసలయ మలూనం కరరు హై

Gl

౭2||

రనావిద్ధం రత్న మ్మధు నవ మనాస్వాదిత రసమ్‌
అఖండం పుణ్యానాం ఫలమివ చ త(।ద్రూప మనఘం
నజానే భోక్తారం కమిహ సముపస్తాస్యతి విధిః ॥
అభిజ్ఞాన శాకుంతలము

కోలని (క్రొ తతేనె, మొన( (గుచ్చవి మానికె, గోరునాటులన్‌
దాలచనట్టి లే(జివురు, తావిగొనంబడనట్టి పూవునుం

టోలిన దాని సోయగము ముందిటి నోముల మేటిపంటగా
టోలును దాని నేలుటకు( బుట్టిన యాతని దెంత పున్నామో il

(గీవాభజ్షాభిరామం ముహురనుపతతి స్యందనే బద్ద దృష్టిః

పళ్ళార్దన (ప్రవిష్టళ్శరపతనభియా భూయసా పూర్వకొయమ్‌

దర రర్భావలీఢై * (శ్రమ వివృతముఖ (భ్రంశిభిః కీర్త వర్మా

పళోద(గ్ర ప్లతత్వా ద్వియతి బహుతరం స్తోకముర్వ్యాం (ప్రయాతి ॥
—అభిజ్ఞాన శాకుంతలము

ఉ॥ వెంబడుతేరి వంక మెడ వెట్టి పొరింబొరి-జూచు, నమ్ము పై

నిం బడు నంచు వెన్ష్లలకు నివ్వెర ముందటి మేను కుంచు(, బొం
తం బఖుపు నృగంబు తిను దబ్బము డయ్యుచు నోరువిప్పి, యే
గుం బరికించుమా దిగువ( గొద్దిగ మెండుగ మింటదాటులన్‌ .

మందః కవియశః పార్టీ గమిష్యా మ్యపహాస్యతామ్‌
(పాంశు లభ్యే ఫలే లోభా దుద్చాహురివ వామనః ॥.
రఘువంశము 1-8

కం॥ వెడగున్‌ గయిపెంప్ప న్నే

బడయంగా? గోరి నవ్వ(బడియెద నాసన్‌
దొడవగు నతనికి( దొందం

బే బడు పండునకు( గయి చాచు మటుగుజువలెన్‌.

92

దాసభారతిీ

An

౧౦,

గీ॥

౧౧,

An

౧౨,

ఆకార సదృశః ప్రజ్ఞః ప్రజ్ఞయా సదృశాగమః ।
ఆగమై స్పదృశారంభ ఆరంభ సదృశోదయః ॥
రఘువంశము 1.16

సొగసునకు( దగునట్టి తెల్వి(గలవా(డు
తెలివికిందగు చదువుల వెలయువా(డు
చదువులకు( దగిన పనిని సల్సువా(డు
పనికి(దగినట్టి సపెంపున( దనరువా(డు.

వర (పకరే సతి కరి కారం
ణా షష అ
ధునోతి నిగ్గంధతయాస్మ చేతః
ప్రాయేణ సామ(గ్య విధౌ గుణానాం
పరాబ్మభి విశ్వసృజః (పవృ త్తిః॥ -- కుమార సంభవము,

నిండు వన్నియ'. గలిగియు( గొండగో(గు
తావి లేకున్కి చేత డెందము నొగిల్బె
తర్చుగ గొనము లన్నియు గూర్చుపట్ల
'పెడమొగం విడు వేలుపు పెద్ద నడత,

అపమేఘోదయం వర్షమదృష్టకుసుమం ఫలమ్‌!
అతర్కి తోపపన్నం వోదర్శనం (పతిధాతిమే ||
ఎ కుమార సంభవము 6.69.

కారుమ బ్బు (గమ్మకయ కురి సెడువాన

పువ్వు కొనరాక పొడము పండు

తల(తు మీర లిట్లు దరిసెన మిచ్చుట
యోొర 1 నాకు. గోరనట్టి కోర్కె.

ఇస్టీవరేణ నయనం, ముఖ మంబుచేన,

కుందేన దంత, మధరం నవపల్ల వేస,

అంగాని చంపకదలై స్స విధాయ వేధాః

కాంశే! కథం ఘటితవా నుపలేన చేతః॥ ' సప | ఎంగార తిలకము,

గీ॥

గీ॥

కం॥n

గ

కచ్చపీశుతులు {

నల్ల (గలువ( జూడ్కి, నగుమోము. దమ్మిచే,
మొల్ల చేత. బిల్లు, మో విగురున(,

గడమ మేను సంపెగల( జేసి యా బమ్మ
చెలువ! తొత నెట్లు సలిపె నెడ(ద |

ఆదర్శనా త్పవిషా సా మే సురలోకసుందరీ హృదయమ్‌ ।
బాణేన మకరకేతోః కృతమార్గ మవంధ్యపాతేన ॥
— వి,[కఠక్రమోర్వ్యశీయ,

పచ్చవి ల్లువి తప్పిపోవక తగిలిన
తూపుచే( జేయ(బడినట్టి త్రోవ(గలు '
నాదుడెందంబు లోపల న్పాదుకొనియె
గన్న యంతనేె యావేల్పుటన్ను మిన్న.

యదాలోకే సూక్ష్మం (వజతి సహసా తద్విపులతాం
యదశ్దే విచ్చిన్నం భవతి కృతసంధాన మివ తత్‌
(ప్రకృత్యా యద్వ(క్రం తదపి సమరేఖం నయనయో
ర్న మే దూరే కించి తణమపిన పార్శ్వే రథజవాత్‌.
= అభిజ్ఞాన శాకుంతలము,

చిన్నది పెద్దదిగా, విడి

యున్నది కలసి నటు, వంక నురునది సరిగా
జెన్నారు దవున( జెంగట(

గన్నుల బడ దెద్ది తేరు కడువడి( బోవన్‌,

సరసిజ మనువిద్ధం శె వలేనాపి రమ్యం
మలినమపి హిమాంశో ర్లక్ము లక్ష్మీం తనోతి
గొ
ఇయ మధిక మనోజ్టా వల్కలేనాపి తన్వీ
కిమివ హి మధురాణా మ్మండనం నాకృతీనామ్‌ |
కా అభిజ్ఞాన శాకుంతలము,

తమ్మి పొలుపారు నాచున( దగిలియెన
మెఖుయగు నిడు నలుపయ్యు( జందురుని మచ్చ

౧౬...

కం

౧౭.

ఉ॥

౧౮.

గీ!

దొానభారతీ

నార చీరైన నీమె చెన్నారు నంద
మైన రూపులకు( దొడవు కానిదెద్ది.

గచ్చతి పుర శరీరం ధావతి పశ్చా దనం స్తుతం చేతః

చీనాంశుకమివ కేతోః (ప్రతివాతం నీయమానస్య ॥
అభిజ్ఞాన శాకుంతలము

బొంది మును నడుచుచున్నది

డెంద మెటుక లేక పారెడి న్వెనువెన్కన్‌
దొందరగ నెదురు గాలిన్‌

జెంది పడగనున్న పట్టుచీర వితమునన్‌ ।

తవ కుసుమశరత్వం శీతరళ్మిత్వ మిందో
కా మయథార్థం దృశ్యతే మద్విధేషు
విసృజతి హిమగ రై రగ్ని మిందు ర్మయూభఖై
_స్వ్వమపి కుసుమబాణా న్వ(జసారీ కరోషి ।
అభిజ్ఞాన శాకుంతలము

పూవుల యమ్ములం గలుగు (పోడవు నీవ(ట! చల్ల నై నవా(
డా విరితమ్మిగొంగ యట! యచ్చెరువా నను(బోలునట్టివా

రీ వెడమాట నమ్మ(గలరే యలరెదొర చల్లు నివ్వులన్‌
సీవును( బూల ముల్కు-లను నింతువుగా మది దూసిపోవ(గన్‌.

యాళత్యేకతో 2. సశిఖరం పతీరో షధీనా
మావిష్కృతో2ఒరుణ పరస్పర ఏకతో2ర్క_ః
తేజోద్వయస్య యుగప ద్వ్యసనో దయాభ్యాం
లోకో నియమ్యత ఇవాత్మదశాంత రేషు॥
అభిజ్ఞాన శాకుంతలము

ఒక్క వెపు (గుంకుచుండెను జాబిలి
నెగడు నొక్క(ప్రక్క జగము కన్ను
మించుజంట కీడుమేలులచే( బజ

తెలుప(బడునటు తన వెసఅమార్పు.

౧౯,

గీ;

క్‌ం॥

గీ

కచ్చపీ (శ్రుతులు 96

రమ్యూణి వీక్య మధురాంశ్చ విశమ్య శబ్దాన్‌

సర్యుత్సుకో భవతి యత్సుభితో2_పి జంతుః

తచ్చేతసా స్మరతి నూన మబోధపూర్వం

భావస్థిరాణి జననాంతర సౌహృదాని. --- అభిజ్ఞాన శాకుంతలము

ఆందముల(జూచి తీయ సద్దాలకించి

వనరు సుకమున్న పజ దేవివలన నాక
తంబుచే( దొలిపుట్టులందలి యితముల(
దెలియ కద నాటినవి మదీం దల(చుచుండు.

. త్రీణా మశికీత పటుత్వ మమానుషీషు

సందృశ్యతే కీిముత యాః (ప్రతిబోధవత్యః
(పాగంతరిక గమనాతీ స్వమపత్యజాత
మనసె $ర్సిజె ౩ పరభృతాః ఖలు పోషయ ని॥
ee ODO” అణలటో
అభిజ్ఞాన శాకుంతలము

చెలులకు మప్పవి నేరుపు

వలనగు మానిసులు కాని వానన్‌,' నెజజొ
ణల( జెప్పనేల తమ పి

ల్లల( గోయిల లొండు పిట్టలం బెంపించున్‌.

శరీరం కెమాం స్యాదసతి దయితాలింగన సుఖే

భ'వేత్సా(సం చతుః క్షణమపి న సా దృశ్యత ఇతి

తయా సారంగాక్షా త్వమపి న కదాచి ద్విరహితం

(ప్రస శ్తే నిర్వాణే హృదయ పరితాపం (వజసి కీమ్‌ ॥
_.-వాలవికొగ్ని మిత్రము

చెలియ కౌగిలి దొరకక చిక్కు. మేను
నెలత గానక కనులు నీరునించు(

గాని సుంతయు( బాయవు గద కలికిని
డెందమా! సీవు వలవంత బొందనేల ?

96 దాసభారతి

౨౮, ఉమర్‌ఖయాన్‌ రుబాయత్‌"
102. కర్తవ్య వర్తమానము :

౧. పార్శీ మూలము : Basbiguft Shigufa mai biyan ai saqI
Dast az ‘amali Zuhd bidar ai 9461
Murgi gardin dar rahsh par mizand.

ఎ౨. ఆంగ్లము : Come, fill the cup, and in the fire of Spring

Your Winter-garment of Repentance fling :
The Bird of Time has but a little way
To flutter-and the Bird is on the Wing.

8. సంస్కృతము క్లో॥ పాతం సంపూర్యాయాహి కిం తపసన్యసి యౌవనే |
స ళ్యోగ్తీ నోన్ముఖో జీవసకీ దోధూయతే బలాత్‌ ॥

గీత్రి॥ నవ నవ వికసిత పుష్పానవ మద్భుత మానయేమమయి పా(శతి
సత్వర మేపి ధునీహి (క్రతువ్రత కఠోర కర్మహే పాషత్రి॥

భుజంగి॥ డయిష్యన్‌ ధునోతి। స్వపక్ష్‌ వతత్రీ।

౪, తెనిగింపు ; మూ(పుే॥ జరిగిన పనికై వగవకు
మరుదుగ నీ కోరుకొన్న హాయి కుడువు మూ
పిరుపులు( గెగిరిన నీ కది
దొరకదు మటీ మిగుల దనివితోడ న్మనుమా ॥

చెండ్ను॥ సీవిరి నెమ్ము విచ్చెడు నవె ననలు
మూలకు( (దొక్కు. నోము న్లోపు చెలియ |
వెడలిపో జెక్కలు విదిలిచె న్చులుగు ॥

* ఇందలి ఆం గ్రసద్యము ఫిట్‌ గెరాల్డుగారిది. సంన్కృళాంగధ్రములు దాసుగారివి,
1. “మూ(పు అనగా కందము. అది “స్కంధ ోక్థిభనము,
$, “చెండు అనగా మంజరి,

కచ్చపీ కశుతఈతలు 97

103. జీవాత్మ -

౧ సారీ మూలము : Ai dil zi ghubari jfism agar pakshdi yi

Tu 101 mujfarradi bar aflak Shu yt
‘Arshast nishemani tu sharmat bada
Kai wa muqimi Khiltai Khak Shu yi

౨. ఆంగ్లము : Why, if the soul can fling the Dust aside,
And naked on the Air of Heaven ride,

Is’t not a Shame-is't not a Shame for him
So long in this Clay suburb to abide |

తి, సంప్కృతము : ల్లో॥ స్వర్గః సిధ్యే దాత్మన శ్చే | తౌరుషే జైవ కర్మణా ।
స్పృహణీయం నకస్యాపి । జీవనం దుఃఖ భాజనం ॥

గీతి॥ త్వం హీ మానన వపుషః పజ్కి౦ (పకొలయేః సమ నాచ్చేత్‌
సుర వర్మని యద్యపి సంబోభూయేథా స్తమాం స్వయం నగ్నః ।
స్వర్షపురి భవేద్యది తవసదన మహో త్వం కిమిహ నజిిహీయాః |
ఆగచ్చేః కిం మృణ్మయలోకనివాసీ కథం భ వేర్త మనస్త!

౪. తెనిగింపు: మూపు! అంటిన బుగ్గి తుడుచుకొని
మింట నృరిమేన( దుదకు మెల(గ( గలిగినన్‌ ?
దంటాలమారి మైకౌ
ల్పింటింట న్సిగ్గుమాలి యెటు లిటు తిరుగున్‌ ?

చెండు॥ ఉల్లమా! సీపు నీ యొడలిపై ముఖీకి
కడువడి గడుగుకో | కలిగెదవేని
మింట( దొడుగు లేక మెల(గెదవేని
గొప్ప వేల్పు సరస( గూర్చుందువేని
సిగ్గులేదా నీ కిసీ యిట వచ్చి
యా పాడు కొంపలో నిటి కెదవిట్లు ॥

దొసభార్‌ తీ

104. విధి [వాత :

౧. పార్శీ మూలము : Zin pesh 9132801 080401 ba badast
Paiwastayi qalam zi nek u bad nasudast
Dar rdzi azal haranchi ba ist badad
Gammi Khurdan Wa Kdshidani ma bihddast.

శ, ఆంగ్లము : The Moving Finger Writes; and having Writ,
Moves on : nor all your Piety nor Wit
Shall lure it back to cancel half a Line.
Nor all your Tears Wash out a Word of it.

నంస్కృతము : ళో॥ విధాత లిభిఠం కో౭పి పరిమార్లుం న శ క్యశే
క ది
యేన కేనాప్యుపాయేన భక్తా వా తససాథవా ॥

గీతి దైవ మలేఖీదాదౌ లలాట ఫలకేషు భావికర్మ ఫలమ్‌
గుణదోష సమాలేఖి న్యస్య వరీవృత్యతే౭.ప్యవి శ్రాన్సా |
ప్రథమ దిన ఏవ సృష్టే ర్నిరణేనీయిష్ట భావ్యవళ్య ఫలమ్‌
అస్మా త్చొరుష మలఖిలం చిన్నా స్మాకం వృథై వ బోభూతః॥

౪. శతెనిగింప : మూపు వేలుపు [వాయుచు నడుపు
(న్వే లీ వా (వ్రాలు దిద్దనే రవుగా వీ
శేలా బూ తడి పొడి మడి
వాలకము లివెల్ల నేలపాలే తుదకున్‌॥

చెండు॥ వలయున శ్లే తల(వాలుండె( దొల్లి ?
అరయదు మేలోగు లాగని పుడుక
వేల పన్నక ముందె నెజిపె( దా నిరుకు
నమ్మయ్యెడు మన డెన్సర మెల్లి దుదకు॥

కచ్చ పీ (శ్రే తలు !

వదం రేపో నైక

105. విధి వంచితుడు ;

౧, పార్శీ మూలము : Bar rabguzaram bazar ja dam nahi

Gdi Ki bagirmat agarm gam nahi
Yak zarta zi hukmi tu fahan Khalinist,
Hukm tu Kuni va "డు! nam nahi.

౨. ఆంగ్లము : Oh Thou, Who 61681 with pitfall and with gin
Beset the Road I was to wander in,
Thou wilt not with Predestined Evil round
Emmesh, and then impute my Fall to Sin !
9. సంస్కృతము : శ్లో॥ మమ (ప్రవృ శ్రే ర్వాఘాత స్వయాచే (త్రియశే విధే
సాక్షొ త్వమే వాపరాధీ మమ దోషో న విద్యతే ॥

గీ (వతి పద మపి మాళ్తేమే స్థాపయసీళ్టం సహ(శ్రసః పాశాన్‌
మాపి పతిషీ ర్చిభ న్సా నీత్యేవం మాం నిజాగదీషి త్వమ్‌
నాస్తి చరాచరా మేత న్మనాగపి తవానధీన మాహోస్విఠ్‌
ఆజ్ఞాం త్వమేవ కురుషే తథాహి మమ దుష్టనామ విదధాసి॥

౪. లతెవిగింపు: మూపు నీవే కలు(గుల( (ద్వితి

వీవే వల వన్నినా(డ వే( జను (క్రోవన్‌
నావేల్పా! తప్పని యె

పీవే దిద కిటు నన్ను నెగించెదవా ?

చెండుక ఏ నేగు (త్రోవలో నీవు వే చోట్ల
నుక్కిరి బిక్కిరి యూరి పన్నినావు,
అడుగిడెదేని యం దంకించి నిన్ను
బి'టైద నంచు దస్పక పల్కినావు,
వింగి నేలలలోన నీవు లో( గొనక
యున్న తావేదియ ను త్త కాలేదు,
పంప వీ వొవరింళు సి పెచ్చు నాకు
వెంబర వి తను పేరు సెపెదవు ॥

దాన భర తి

౨౯ బుక ఫం గహ న్‌ు

ఆ తి
106. ఇం దసూక్షము :
: బుకు_-చౌదరుప్కు నంతులు ౧౭, వడీ ౩, ఉసి ౨ :.

సరీవీ సారీ ని సనీ రీ నిసా నీ సారీ న సని సా నిసారీ
అహ న్వృ త్తం వృ త్రతరం వ్యంస మిం(ద్రో వ(దేణ మహళా వదేన ।

పా రీ సొవిసరిసొనీ ససీ సా రీ సస ససనిసా రి నీసా
న్కంధాం సీవ కులిశేనా వివృక్షాహిః శయత ఉప పృక్పృధివాాః॥

అనువాదము : వడివడిం బగవారి( బడ(గూల్ఫు వెరపు
వా(డి కై దువు చేర బట్టి యా వేల్చు
కడు వాన నడ్డిన కజవు చేతులను
(దెంచిన నక్కూళ దెబ్బున( గూలే(
గొమ్మలతో ( గూడ గొడ్డలి వలన.
దెగి యొజిగిన చెట్టు తెజ6గున నేల॥

107. నదీసూకము:

=: ముక్కు-ఒంటిదర్వు, వంతులు కా, వడి ౪, ఉని ౨ :

ససారి సాసానని సావి సౌనీ సారీ సనిన రినీసా రిసాసా
(ప్రవర్వతానా ముళతీ ఉపస్తా దశ్వే ఇవ విషితే హానమానే

పారీస సీసా సీ సరీ ససీ సాన రీ న నీ సొన రి సాససాస్తా ౪

అనువాదము : గొప్ప పందెం బాడు గుజ్జము లట్లు
లే(గల న్గుడుప మశ్లెడు మొదవు లటు
ఒండొరు వై వలే కొడ్డులు మించి
తగిలి సాణిన్‌ గొండదరినుండి టేళ్ల ॥

కచ్చ పీ (శ్రుతులు 101

30౦. తలి విన్మి
(ఉం
[లలితా సహ(సనామ ఏవృతి |
108. కలితలలిత :

నామము : “కామేశజాత సౌభాగ్యమార్షవో రుద్వయాన్వితా”
ఖో టు

అనువాదము : పగడ ముక్కంటి కే యగపడు మవ్వంప్ప
బెడ(గు తొడకవ (కొ తడి సిరాజి
కోర్కె లుడిగి తను గొల్బువారికి దప్ప
మె యొప్పగించని మంచిపిల్ల
తగులాటమున్‌ మాని తా నొంటిగా. గాక
నుడికెడు బోడతో నుండు పడుచు
ఎప్పు డొండొరిమిక నెల్లరియెడ( జూపు
జాలిగుండియ లో నెసంగు తల్లి

అప్పసము తన తప్పుల నొప్పుకొనుచు
నొరుల నెగ్గింప కొందిలి నోర్చుకొనుచు
ఆందటలీకి మేల్‌ తలంచెడి యడియ నెంచి
పొందుగా నేలుకొను వేలుపు దలకట్టు॥

వం

పరిగి

నే
ట

వినాయక ప్రార్ధన :
గీ! సహజ పఫొండీత్యమున గావ్యనరణి( జేసి
" యెల్లర హితము. గోరెద నేకదంఠ !
నేను నిన్నేది యడుగను గాని నీదు.
నంవికొండయ్య సాయమె నాకు( జాలు.

2. జగన్న హినితో నివృడు ;

పీ నీ జడన్‌ జూచినన్‌ జిల వవే(డు స్ఫురించే

రంగ దుత్తుంగ సారంగగమన !

వీ నెన్నుదురు( గన్న నెలవంక తల(సయ్యె
రాజిత భీత సారంగవయన !

నీ వళ లరయ గంగావీచికలు దో(చె
ర్రమ్య విలోల సారంగచికుర !

సీ కౌను( గాంచినన్‌ ఏన్ను వ స్తికీ వచ్చె
రమణీయ బొల సారంగ పాణీ!

చెలనముల( గొంత పోలిక కలదు మనకు

గాని యిసుమంతయైన నా మాననంబు

మాడ్కీ నీ మనసున్న మన్మథుని పీడ

నన్ను సోకుట' లెట్లులో నన్నుతాంగి !

అంబరీష చరితము

2 దానభారతి

93. మద ద్విరదము :
లయ [గాహి

చారుగతి నొడ్డునకు. జేరుకొని వృక్షముల
సూరముగ లాగి జలపూరమున గంతున్‌

దోరమగు తొండమున నీరమును వీల్చుచు గ
నీర నినదంబు పయిమీఅ నెగంజీమ్మున్‌

సారస రజంబున శరీర మొగి( బూయంబడ
భూరి కనకాచలము తీరున వెలుంగున్‌

భోరున మునింగి పయి మీటు తన చేత నొక
సీరజము( బట్టి ఫొలుషార(గ నటించున్‌.

4. నక వికమము శ
సి॥ భూరి భూత్కార సంభూత గంఖీర గుం.
భ ధ్వానమున శ్రి లపంక్ర్తి వడ్‌ (క
దారణ వాల సంతాడనోద్దూత తో
య కణంబు లంబర మంటికొన(గ
నతుల హింతాల త్వగంచిత దేహ నం.
గతీ జలజంతు శోణీతము వాజ
ఖర ముఖర నఖర [వకర కంసనంబున(
గొలను సర్వమును బంకిలము గాగ

పొంచి మైపెంచి కుప్పించి పొంకరించి
_ యొక్క మకరీంథదు€ డిభరాజు నొడిసి పటి

ఆలీ
©

కచ్చపీ [కుతులు కీ

గీ॥ బలయుతుని కూలజాడ్యంబు పట్టినట్టు
లుత్తముని దుష్టకామివి యొడిసినట్లు
థ్యాసవంతుని నిద్దుర పూనినట్లు
సమదగజమును మొసలి వాజాచి పె.

5. భకరనణ లోలు(డు:
రగడ

బుడుత నూతను బడిన నుడి విని పొలుపుచెడి పరుగిడు జనకువలె(
గడ(గి త త్తరపాటుతో( గనుకడల వెడవెడపాటుతో( దన
యొడలి చెమటల నీటుతో నెద నుబ్బు గుబ్బల పోటుతో( గడు
నడరు పెదవిని గాటుతో జీరాడు పై వలెవాటుతో మయి
గడను గుంకుమ తేటుతో వెనుకడను కీలడ వేటుతో ముడి
వడెడు భూషణకోటితో( గొనవంగు చిటికెనగోటితో మొల
సడలు కనకపు శాటితో వెన్షనెడు చక్కని బోటితో వెలు
వడియె( గేశిగృహంబు వెన్ను(డు భీకర కణలోలు(డై,

— గజేంద మోక్షణము

6. నివుని ముసలి వాలకము :

పీ! వలముగ వాచి పిల్కలు పెట్టి చీమూరు
నడుగుల నొరసి' (వ్రేలాడు పుచ్చె
బొడ్లు కయికి నంద(టోనట్లు పొడవుగా
ముడుతల6 దో(గాడు పొడక పొట్ట
యెండిపోయిన లోతు గుండియ, కిరుతట్టు
సొట్టయె కకలాడు వట్టి రెట్ట
ముఖీగిషోయిన ముక్కు 'మొణీ పెదవులు పొచి
= వట్టి విస్తుం (గమ్ము. మిట్టపండ్లు

i దనసనలొరతీ

పుసులు వాతెడు మిడి (గ్రుడ్లు బురకబొంది:
యెలుక జానుగల్‌ వెటీన వ్వెలు బెల్లు ..
జత థి గ
గూను నడి మొలన్‌ దగులొ-న్న పోచ
a
గలుగు ముక్త యవిటీ పొజు( డులికీ పలితి.

సీ! ఈ వెట్టీ పాటు డీ యెంబన్న, ముసలి, యం
బేద, పిసాళ్సి యవిట్సి చెనంటి,
బోగి, క్రై లాటకొం డో, గెల్లిదు(డు, బొల్లి,
యులిపిగొ బైైల్లాపి, యూదిదేబె,
పిసనార్హి నోర్మెంగ, వీణీ(డి, టాటోటు,
వచ్చుకా(డు, పలుగు, నాలిముచ్చు,
గూని మొ, ద్దతగుండు, కొయ్య(ద్రీ, ప్పడియరి,
బరికాయ, మిడి(గుడ్త వాండు, గిడ్డ,

యేనె బేసికంటి నవి మీ రెన్నుకొను(డు
కాకతో నన్ను గెల్ళె మీ కన్నపట్టి
మీకు( దగు నల్లు(డన్‌ మటి సాకు మాని
సలుపు(కీ పెండ్లి యెల్లుండి జాలమేల ?

7. రన్నెగౌరు విన్నపము:
సీ॥ అలరు విల్తువి తిము రడచిన నీ కౌాండు .
దానిపై గోరిక తగులదేమొ.!
గడుసు వీ త్తరి బూటకపు మాట నమ్ముట ...
తగవు కౌదని పాటి తప్పెదేమొ |
చదలేజు నా యేర లెదురయి నిన్‌ దన
విగి లౌంగిఅిన్‌ (గుచ్చి విడువదేమొ !

కచ్చ పీశ్రుతులు గ

నా మంచి తలిదం(డు లేమతీ సీ వెడ
వాలకమున కొప్ప( జాలరేమొ |

నిన్ను గానక నులియైన నిల్వనోప

మించి పోనీకు నన్‌ (బతికించు వడిగ

నేల జొలము వన్ని(క నేలుకొనుము

కడలి మిసిమి శాల్ప! కను మంగమొల వేల్ప !

గౌరప్ప పెండి

8. హిరణ్యాక్షుడు న

స్కీ సీలి కొండన్‌ బోలు నెమ్మేన( దొగరు దు
ప్పటి నంజకెంజాయ పగది మెజయ
స్వప్రళాపానలజ్వాల లనంగ నౌ
దల మీరి సల్ల జడలు వెలుంగ
నఖిల జగజ్జయ ప్రాప్ర కీర్త్యంకురా
కొరత నెలపంకకోర లలర
నోలి ముప్పిరిగొన్న యుక్కుదూలమ్ము ల
న(దగు చేతుల బెద్ద గద చెలంగ

ధరణీ యడుగుల కదర నమరులు బెదర
'దిక్కులన్‌ గెల్చి వచ్చెద దీవన లిడు
మన్న! యని నాకు (మొక్కి. స్వర్ణాకు( డేగె
ననుజుని న్మళ్ళి గన నోచనై తి నకట |

జా (పహోద చరి [తము

దోనళార తీ

9. ఆత్మ హితము పై

Au

Aun

పీ

Au

విరత మన్యోన్యమై(తితో . బరగుచుంట
చెలగి మన తొంటి మర్యాద విలుపకొంట
జాతినీతులు తప్పక జరుగుచుంట

చాలు నాకాశపంచాంగ మేల' మనకు. '

నూవుగింజ (బ్రాహ్మణుని సామెతగ మింట
మిదె అలుకొనుచు నొదనున్న

ద గా pa
దాని తన్నుకొనుట తగున్కె యాముష్మిక
స్వప్న మేల యిహము జాడ(6 గనక ॥

10. భీష్మ (పతిజ్ఞః

రాలవీ చుక్కలు, కూలనీ కులగిరు,
లిలల (గుంకసీ, వార్డు లింకిపోని,
ఆకస్మికముగ సూర్యాచం(దముల్‌ గతుల్‌
దప్పవీ, జగ మెల్ల తల్లడీలని,
పిడుగులు గురియనీ, పెటిలి _బహ్మోండముల్‌
పేలాల పోలికం బేలిపడని,

ప్రళయము పుట్టనీ, భెరవుండు (త్రిశూల.

ధారు(డై ఫాలనే త్రము తెరువవి,

యేది యెనునం గావి యొక్కింతయైన
నా (ప్రతిన 'తప్పిపోవదు నమ్మవలయు

యాం తల్లి యయ్యెనేని

ధర్ము వెప్పుడు బాతం[(గ్రి తప్పండేవి.

కచ్చపీ శ్రుతులు 7

11. భీష్మ సం[గామము :
సీ విరిగెడు నరదము, లొరిగెడు గుల్దముల్‌,

తెగిపడు సిడములు, (దెళ్ళు కరులు,

బంతులవలె( [దుళ్ళు చటుల శిరంబులు,
మొత్తంబులై యాడు మొండెములును,

ఫొడియగు శసాొొస్త్రములు, మూల(బడిన సొ
రథులు, మూర్చిల్లిన రథికవరులు, :

ఘవరాసులౌ మాంసఖండము, due
సౌబగున( బాణెడు ళోణితంబు

గీ॥ గలుగునట్టుల పాండవబలము( (దుంచు
ఫీష్ము విశ్రమముం జూచి వీర మెడలి
యున్న యర్హును( బరికించి వెన్ను( డపుడు
తలను బంకించి యిట్లనె( దాల్మి( దొర(€గి.

భీష్మ చరితము

12. పసిపాప!
గీ౪ వెక్కి. వెక్కి యేడ్సు, వెంటనే చిజునవ్వు,
నడుమ నడుమ బుస్సలిడుట, పాల
(గుక్క (మింగినంత గునగునలా డెడి
వేడ్క దెలిసి యనుభవించనై తి,

13. |1పాయపు మాపు:
చ॥ ' నయసు వసంతవేళవలె వచ్చుటక్రై కనిపెట్టి యుబ్బుచున్‌
దయతల( గల్లువారల నెదం గొనియాడుచు నూటలూరుచుం
“ద యరిగె నక్కటా ! బడు గనంగ భయంబును సిగ్గు దోయటల్‌
చయిము దొరంగియు న్మతివిభలానము జూప్పట లిస్పు తల్చె(గా,

శి . చఛాసభారశతి

1. తెలిప:
'గీ౪ తెలివి గల్లియు లేనట్లు దిరుగువారు
తెలివి లేజండి యున్నట్టు లులుకువారు
చెల(గుచున్నట్టి లోకంబు చెల జొచి
టల
యెద్దియుం దోంచకుండె నే నేమి పేతు ?

15. అసినాస్తి విచికిత్స :
సీ ఉన్నదె జరుగుచునున్న దటంచుని
ర్లక్ష్యంబు( జూ పెడు లక్ష్యవతులు
నున్నదానికి లేని చిన్నెల నలరించి
నామంబు దిద్దెడు న్యాయమతులు
నున్న దెజబుంగక యున్నట్లు దెల్పంగ(
జాలుట లెక్కించు సాంఖ్యరతులు
నున్నది మన మనుకున్నది సత్య వి
శేష మున్న దను విశేషగతులు

గీ॥ ఉన్న జెల్లును లేకున్న ను తమంబు
ళు ఎంజీ
సందియం బేల తలపుల శాంతి( బూను(
డనెడు యోగ(వ్రతులు గలియందు శాస్త్ర
వాదమాతులుగా నపవాదు( గొం|దు॥

16. చందోదయము:
చ॥ తరణియు( బళ్చిమాంబుధికి దారె, విహంగము లువ్కిపటకుం
3 ౮9.
విరబిరం బాజె(, జీకటులు మీరె, సమీరుండు చల్లవార్కె నం,
బరమున( గుందసూనముల మాడ్కిని రిక్కలు జాలువారె, బం
ధురగతి ల. రవా శ్ర డుదీతుండయి వెన్నెల వెండిగారండన్‌?

శ (0
' వ wt f
స్ట 3 | wt తీ ChE] ళ్‌ వ ~ జీ శ 4 ew 4 (1

17. గౌతమి:
ఉ॥ అంతట బాలు( డీశ్వర పదాబ్దము లెంచుచు హాయి నేగి య
త్యంతముదంబున న్గనియె నాతత పర్వత గహ్వారాంతరా
(కాంత మహాశ్మనంచయ విఘర్షణ భీషణ వ(ప్రవాహ నం
కొంత విశాంగమీన నుకర(వ్రజభీకర గౌతమీనదిన్‌.

18. యమదూతలు ;

ఉ॥ హుమ్మనువార్ముభూరి పరిఘోన్నత బాహుల నప్పళించి రా
రమ్మనువారు, ఫీకర పరశ్వథము ల్పవరించి చెంగటిన్‌
(గుమ్మరువారు, నిప్పులటు (గుడ్డులు (దిప్పెడువారు గాని రె
ర్యమ్మున వాని. బట్టుకొన రా( డొక(డై న నదేమి చోద్యమో !

10. స్పిగ్ద వునోరథవు'* ;
సీ! నమగని గర్వించు నా యమ్మ లాలింత,

సంతుష్టి బొందిన జనకు ముద్దు,

సిన్నిధివలె నన్ను గన్నార( జూచిన
య(గజన్ముల పొంగు, నాడు తోడు,

బాలితో( జూచిన జట్టుదారులు, ముద
మందిన కోవిదు లలరు కులము,

ముట్జుపా ర్సేపుచు మొదవు నాకెడు లేగ,
మేటి చదువుకొల్వు, మీద్దెటిల్లు,

[* ఇది అసలు దాసుగారి కోరికయే. వారి సర్వ సారన్వతము విట్లు స్వానుభన
నుహిత మైనదే, ఆత్మీయకా(క్రతి సుభగమైనదే.]

10 “దడదానరార్లతీ

పొలములుం దోటలుం, జేతి పు స్హకమ్ము,
_ విన్ను( బాడెడు వీణియ నీలకంఠ!

అనవరతమును నా కుంచి కనికరించి

కొలపాశంబు విడిఫించి కావుమయ్య ॥

మార్కండేయ చరిత్ర

20. దర్శనము:
కనిరి బాలాతప విభాంకుకము, ప్రబుద్ధ
నరసిజాక్షము, చం(ద్రికొ దరహనసితము,
నవ్య(ప్రారంభ సుఖదర్శనంబు నైన
శారదదినంబు వలెనున్న నారసింహా,

21. నైజము
సీ ఎండమావుల నీతినుండి యెట్టుల( జల్వ.
తెమ్మెర యేతెంచి తీర్చు డప్పి ?
కుందే లెదిరి తన కొనవాడి కొమ్ముల
గ్రుచ్చి పులి న్నేల గూల్చుపెట్లు ?
వుట్టుగొ డ్రాలి తొమ్ముల చేప్తనకు వచ్చి
ససివిడ్డ యా(శలిం వస అట్లు ? ?
మట్టీవిత్తు న్నాట మజీ దానివలన జ
ne మామిడి మొలచుపెట్టు శ

గాడి విస్పునం దామర కలుగు'ెట్టు ?
లెండమా పుండు"టెటు లెదీస'జెటు ?
1 మట్‌. ది ళా
_ ముసలివారికి( 'బీల్లలు పృట్టు'పెట్టు ?
భాఖునాతై న సౌజంబు మాఖు“టెట్లు ?

కచ్చపీ శ్రుతులు tt

పీ

22. సౌందర్య రమారాములు :

మావికెయద్దము సృజపిందు కుంద్రని
చెక్కి-లిపె ( జిఅునొక్కుసొగసు

ముదురు కెంపుల జతం బొదపు ము క్రైము లటు
పెదవులం బలాలు కదియు రీవి........

సొగవై న పురుమని మగువ చేరుచునుండు..
బల్లి ౦బు వంక నీర్వాజునట్లు
ణా | ణ్‌
కానిచో నెట్టు లిక్కల్కి- వా చెంతకు
వచ్చడు నెవ్వని న్మెచ్చంటోక.... ...

కలసి నా చూడ్కుల. చెలిమి( దోడ్కొౌవి యేగు
చేటవాలగు చూపు లిరుల నీన

రవలకమ్మలు నిగారపు(. జెక్కు లొండొంట
మెజు(గులు రెట్టించి మేళగింస(

బల్యారించిన పోల్కి(, బయ్యెద సరిదెడు
కైవడీ గాజులు ఘల్లనంగం

జీక్యితీ వవి యెగసక్కె. మాడుచు( విలుం
తుల జడకుచ్చులు (తుక్ళియాడ

జీజువగవు, నోరమోము, నున్పిగు, వెనుక
దిరిగి యడుగులు తడ(బడ నరుగ నెంత
పోండి మా చేడె పొడవు నా బుజముబంటి
యే మిరువుర మాలుమగల మింత విజము,

పీః

సీ

ఆ వధూవరుల కన్యోన్య వార్తలు దెల్బ.
చీమబారుగ నేగు చెలులచాలు

వలపుజాబుల౬ దమ గళములల గట్టంగల
బడి టపా అందించు పావురాలు

(వతిహోర కొక వింత రకమైన టొమ్మలం
బె వెల డించెడు వడగడాలు
ఓ యా

నా దంపతులవలె నవ్వారి చెంగట.
బలికెడు వామవిచెలి గుణాలు

వంపుకొందు రొండొరుల కుపాయనాలు
మానుగా నెద్దియో యొక యానవాలు
ధరణిజారాముల యెదల తగులుకోలు
వినువ నాల్కూలు కావలె వేనవేలు.

శ

కొప్పు విలువంబడి విప్పిన న్నీలిగా
జాల మాలారము పోల్సి.( జెల(గు నేల
నే వంక గన్గొన్న నా వైపుననె నల్ల
కల్వలు దండలు గట్టుచుండు
చిన్నారి పొన్నారి చిబునవ్వు నవ్విన
జలజల ము తెము లొలుకుచుండు

పలికిన గోయిలట్‌ చిలుకలు గోరలు

(బ్రమసి (మోగుచు జే: బాలుచుండు

ఖశిర యాయింతి: యద్దాని చెలువు చూచి.
తీరవలె గాని కొవియాడ నేరి తరము ?
యాపెతో నొక్కుసారి మాటెన నాడ

మ
కున్న నీ మగ్నబతుకన్న యు త్తరి త్ర.

కర్చృపీత్రతల i$

23. మాయామానుష విగహం(డు ;

పీ ఎలుక దొజంగిన పేల యందెదవున,
ర్వజ్ఞాండ వయ్యు( బావనచరి(క్ర |
యడ (కువ( జూపె దేలా (తిలోకైక ఫీ
రా(గ్రణి వయ్యు సత్య (ప్రతిజ్ఞ 1"
అర్థి విధంబున నగపడె దేలా న
మ స్తేశ్వరుండ వయ్యు నార్తపోష ;
బతిమాలి దేల సీ భటుల జగవ్నియా
మకు(డ వీవయ్యు ధర్మన్వరూప !

జాతి నాతిగ( జేసిన రామచంద్ర !
యెఆు(గ శక్యమె నీ తత్వ మినకులేం(ద !
సాథునంచార ! జానకీ స్వాంతచోర |
భ_క్తమందార భనదూర ! పరమప్పరుష |
యథార రామాయణము

పెండి (పయాణము:
సీ! దారకు ములుకోల తాకు జంకెజుగని :
3 శీ బ్యాది హయ చతుష్టయము నాల్డు
'శేదంబు . లన వాని వేగంబునకు దెస
లృమియింప( జూవణ పండు వగుచు,
దేవుని. గాదను తెలిసిన గొల్ల జో
గుల దీవనల నొక్క (క్రోసు వంచ
- జగధభి మోహన శ్యామల తనుకాంతి
చదలకు గరుడ పచ్చలను దావణ

_r-

"బెండ్లి వై భవమున కౌరి వెడలుటయ్యె
.. కరవే దూరమై కోర్కె శేదవయ్యె

i ఉఊనేభోరతీ,

మదమ కోలలకు న్వాడి పదును లయ్యె
మావికొయల పొల్లుణ మానమయ్యెం

25. పెండ్తకూతురు. :
పీళ దూర్వాంపరములతో - నన్నజాజులు.
. . మొగిలిరేకలు జారుసిగను బజుట్టీ
తళ్కుచెక్కుగులావి దంతపు నిగవిగ.
" రవలకమ్మల జోడు . చెవుల బెట్టి
లే(త(ప్రాయపు బిగి చేతిగాజులు రైక
యొడ్డాణము న్వెలియుడుపు గట్ట
ముద్దు సతో ము లేదు చిన్నెల
నంబ “పేరిట నోగరంబు. బట్టీ

వెన్నెలలు చీకటులు బర్వు కన్నుదోయి

ము తెము లెంపు లొల్కెడు ముదువాయి
Sri Reus
నంధమగు రుక్మిణీకన్య కలరు హోయి
చాటిచెప్పంగ వెయినోళ్ళు చాలవోయి.

రుక్మిణీ కల్యాణము

26. నిశ్యసత్యరతి:

శాన స _ప్తద్వీపము లేలు నప్పుడు, సమ నప్రొఢ: సామంత రా
డృ ప్పవ్యూహము( దోలు నప్పుడు, పురంధధ్రీరత్న మిల్లాలితో
గు వ్ర క్రీరలః చేద న్స డిపుడుం గోరంతయ న్వావీ ము
_కృృ_స్తిం ధోఃభదు విత్య నత్యరతువిం ద్వేషించునా సంపదల్‌.

కచ్చపీ శ్రుతులు ఫక్‌

27. వినష్టనష్టము ;
సీ! కల వోవ కష్టము ల్లొలగిన యట్టుల "
నస్వు దేలిన నూపి రాడీనట్లు
పెను నగాధము దాటి వెల్లడి గనునట్లు
చెదరిన సిరి మళ్ళి చేరినట్లు
సతత శంకితము విన్సషంబు నై నట్లు శ
మూర్చ దేరిన దెల్వి మొనయునట్లు
అస విడుచు. వర్ణ మది యుట్టిపడ్డ ట్లు
ముప sh గారడి. మగియనట్లు

పోయిగా రాచదంపతు లర్భకుండు
(బతుకు గని కొశికమునీందదు( (బస్తుతించి
యెల్ల దేవతలకు (మొక్కి. బునుల శెరగి
యెంకయం గల్మి పుట్టల యిల్లు జేరు.
__ హరిళ్నం|దోపొఖాఃనము

28. స

-ేదసరనునందు విహరించు రాయంచ

క - విబుధ వృక్షమునకు వెలయు చిలుక -
మంచి చెలిమియోడ కుంచిన చుక్కొ-వి,
(పాణహితుని( గావు సూనృతంబ !

ఆ ©
29. మిట్ట మధ్యాహ్నము :
వేసవి(బ్రొద్వ నట్టనడి విన్నున నిల్బడి యెండ వివ్పుగా
జేపెడు; మేని నీడ కడు జిన్న(గ(దగ్గి యడుంగు చెంతకున్‌
డాసెడు(; కెట్ట లొబ్దల నడంగి దగంబడి పిట్ట లెల్లెడన్‌
గూవెడు( రెండుజాము అదిగో గడియారము శేక' వేసిడున్‌.

16 చసలభారణి

తమ్ము మాలిన ధర్మంబు తగద(టంచు( '
దలల నలరించు తమ యొడణలను గావ
భూని చాచిన వీడల ముణు(చు కొవియె(
భాదతంలులు; నడుమింట భాను. డొప్పె.

30. ముద్దు ముచ్చటలు:
చల్ల విగాలి విండుగలజావిలి యామని సండు తో(టలో
నల్లిన మల్లిపువ్వుపొద యచ్చట జిన్కుల జిమ్ము జంత మా
మొల్లపు చిల్మిపాట యట మోహము దీటుట వన్నె కానితో
మెల్లని సోయగంబు సడ మీజుటి యబ్బునె యట్టిముచ్చటల్‌ .

చూడవిదేమి యొక్క మొగి( జూపులు చీ(5టి వెల్లులీన; యా

టాడ విదేమి సల్పెదవులందున ముత్యము కెంప్పలొల్క (గాః
_ బాడవిదేమి కన్గవల వాలిచి చిల్కలు నాలకింన( గే
'ల్యోడుచు బంటుపై నలుక బొందుటలేలనె (ప్రాణనాయికా !

“లాలన( బొంద గోరి కనులంబడు దబ్బజణ వంత ము శ్రెప్పం
జాలెగ6 జిమ్ముచున్‌ బెదవి చా టొనరించుచు( గోజచూప్పలన్‌
గేలుల నొడ్డుకొంచు గిలిగింత కొకంతట నవ్వి పక్కువన్‌
దాలిమి దూల సోలు నెలకం దమితీఅంగ ముద్దులా డెదన్‌.”'

సొరంగధర చరితము

1 శ +
re శే ,, జ క న ఆం ఆ wets అనే. hae: ఆటం. గిం ఏం oA

అనుబంధము ౧
దాసుగారి సూకులు

అధికుడు- అల్పుడు
అలతిపహానీకీ బిలువుని చెలిమి మొదల
దొడ్డగానున్న( దుదకది చెడ్డ సేయు;
గొప్పవారు పోరునప్పుడు తక్కువ
వారు చెంతనుండి బాగువడరు।। =శానూో జుగ౦టి

అపకారము

(పాణగొడం బెది వచ్చిన నుంతయ
ల్‌ ట్‌
జనముల కపకృతి సల్పరాదు.

మ్మ్‌ యథార్థ రామాయణము
మారొనర్చకు మే యసకారికైన, _ జానకీ శపథము
అ|పయోజకులు
మటీ కొఅమూాలిన మానిసికన్న
వేవేల రెటులు వెజబొమ్మ మేలు, = వేల్చమాది
©
అల్బత్వము |
“ ఆల(శివావి కెక్కు.వగు (ప్రాపు గల్గిన
దిమ్మువట్టి యొరుల దిట్టుచుండు, = నాఆంగంటి
అనంతృ పి
కోరినట్టులు చేసుకొన పీలుకొదు
ఉండక తీర దేదో వెల్తి తుదకు. = వేల్పుమాటి
అనూయ

ఒరుల గొప్ప( జూచి యోర్వలేకుండిన
వారు తన్సకుండ కీడుఫొందు. = అందిరీష చరిత్ర

దానభార తి

ఆశ
పొంద(జాలని కోర్కెను బొంద గోరు
నట్టివా( డుండునది చెడగొట్టుకొనును 10
తనకు(గల కొలంది( దనియ కొరువి దావి
కాస చేయువాడు మోసటోవు $ = నూజుగంటి

కలిమిలేములు

దుడ్డు గల్లు గొప్పవారి - దోనము లెక్కిం౦వ రెవరు
గుడ్డ లేని పేదవాని . కులమెంచ6గ పెద్దలంత.
కొనకీ పథము

కాలయాపన

చేయ లేక పోదునా యని జాగును
సీయువా(డు పనిని చేయలే (డు. _--నొజణుగంటి

కొత్త నేస్తకావి. గుపైజుంగక నమ్మి

యిరవు నిచ్చువారు చెణపు( గొం(ధు;

పొటువడెడు మంచివానితో నెగనక్కె-

మాడువా(డు తుదకు( గీడు(టొందు;

ఆంతరు వెటింగికొవియు( దనంత( టోక

గోటు చూపెడు వాండు దాః బేటుబొందు. ..మాజుగంటిీ

©
అబాటీ

(బతుకునందు గడింపవలసిన దెల్ల
మానిసి కెంతయు న్మంచిపే రొక'పె. ఎఎ వేల్చుమాట

కొండెము కొండెగాడు

జిట్టుదారు లొరుని చాడీలు వివి విత
థైరీన వారి కెల్ల నీడుమవచ్చు;

[కూర క్ర రుడు

గృహస్థ ధర్మము

దురనపదతి
జ ౧౦

చాసభతతిీ తి
ఓర్వలేమితోడ నొరులపై( గొండెంబు
చెప్పి చెణచువాడు ముప్పు(బొందు. == మొ యగంటి
అంత స్పము(దే భూమి(ధ్రాః తస్టు ర్నౌకాపకారిణః
నజ్జనోప్యద్రవ కరా రాడ్వాన ఇవ సూచకొః ॥ _తారకమ్‌
కూరకర్ములకుం దయ దూరముకద. ___సావి(త్రీ చరిత్ర
తనవారి మరియాద( దప్సవి గేస్తు
కాన కేగిన జోగికంబ నయంబు. ఎ వేబ్చమాట
ఎతుకువ గలవార లేది యె ప్లైనం
దల్ల డీల్లరు బిగి దప్ప రుల్లముల. ఎ వేల్చ్పుమాట

౮ థా వ్‌.

తనకు( దొరికి వట్టి దాని మే లెటు(గక
పనికిరావి దనుచు( బలుకు చెనటి ॥
లేవి నేరము! దా బన్ని మైన జెడ్డ
వాండు లో(కువ వావికి కీడు సేయ ॥ _-నూఆుగంటి
తన సుక మొక్క కే తలపోయు కూళ
సోమరియై యుబుసుం బుచ్చు తులువ ॥ _- వేల్పుమాట

తనకు గల్లినట్టి తప్పులే యొరునకు(
గలుగ జూచి చెనంటి యలుగుచుండు॥
ఒరులు తన్ను( దెలియకున్నపు వట( బ
a అ
గాలు లేక చెన(టి _వేలుచుండు ॥
చెడ్డవాండ్ర నడుమ జేరునప్పుడు దొడ్డ
వాడు మూడ వారితోడ( తెడును.

= మో అం గంటి

దానభారతీ

దేహము_ఆత్మ
పీవు మారవు గాని నీ నీడ మారు

సీవు నిక్కంబు నీ నీడ హుళక్కి. ఎ వేల్చుమాట
సీత్రి

సీతి గల్గిన సర్వభూతహితం బగు
పరువుమాలిన సని (బహ్మ చెప్పిన(గాని

సీతిమంతు(డు సేయ నెట్లుకొనునె ః — భీష్మ చరిత్ర
పరా

ఒరుని మాట వేరు నరయక నమ్మిన

వా(డు మోసపోయి కీడు(బొందు॥

తన కు( జేతనై న తన పని యొగులవె

'మోపువాండు తుదకు మోసపఫోవృ॥ — నూలుగంటి
పరోపకారము

ఒరుల మంచికి దన యొడ లప్పగించు

నతవికే విజము తనంతట న్లోచు॥ —వేల్సుమాట
పెదలు

నో

చెన(టి తను నెకస'క్కె-0ది( చేయం. దగివ

పెద్ద యలుగ(క వానికి బుద్ది సెప్పు॥ - నూజుగంటి
పెద్దల మాటల పెడచెవి బెట్టకు. = బానకీ
పూర్ణతంబట్టి పిన్న గా(టోలు పెద్ద. = సారంగధర

పెద్దలు సీకు( జెప్పిన జాడ( బొమ్ము,
నిమూర్మి గనువా(డు నీకన్న ( బెద్ద, ప్న వేలబ్చుమాట

దాసఫొరతీ

పయత్నము

బంధము

తనదు లావుకొల.(ది పని సేయకుండిన
వాసి మొజ్జ నెవ్వరై న వినరు,

తగులు చెందినవాడు తగవెన్న వేడు.

బుద్ధిమంతులు

gan

వెనుక ముందు చూచుకొని తొందఅపడక
తెలివింగలుగు వారు తిరుగు చుం(ద్రు॥
కలిగినంతలోన( గడప్ప గొనుంగాని
తెలివి. గలుగువాండు కొలువ( టబోడు॥

తనదు [బతుకున తీపి లేదనెడు వాండు
చావు చేరంగ వచ్చిన జావలేడు.

మంచిచెడలు
లో.

మర్యాద

చెడ్డ పోగొట్టి మంచి న్పెంచవలయు
మంచికి మించిన మనుగడలేదు
నిజముగ చెడ్డ కంటెం జావులేదు.
పిన్నవారికై న పెద్దలకై నను

మంచి చెడ్డ దెలుప మనసె సాక్షి.

మరియాద కలవాని మది సొమ్ము తనివి;

తనవారి మర్యాద. దప్పిన వాడు

మనుటకంటె న్పిల్కు._.మారుట నయము;
జగమునకు న్మేలు సలిపెడు కోజెె_
కెలంగుటి తగు మానిపికి మరియాద.

= నూ ఆం గంటి

ఎఎ వేలు ఎమాట

ఎ నూయిగంటి

జ నూయగంటి

_--వేల్పుమాట

__లీష్మ చరిత్ర

హనళభారతీ

1 మానవుడు

విదగులు
®

ఒరుల గొప్పం జూచి యోర్యలేకుంట

ఆకసంబున మిద్ది లల్లుకొంచుంట

తప్పని ముప్పు కై తలడిల్లుచుంట

ఉన్నదాన న్దన్వి నొందకయుంట

అరమరతో డుత నల్లాడుచుంట

ఎల్ల వారలకు కీడే యెంచుచుంట

తగవరివలె( బైకీ తలం(దిప్పుచుంట

కయ్యమునకు ముందు కాల్గ్లువ్వుచుంట

తెలిసిన'క్లైల్లయు న్లెగ సీల్లుచుంట

ఎల్లరికన్న దా నెక్కువన్కాంటి

తన మేటి నేర మెంతయు( గొంచెమనుట

బరుల తప్పొక్కింతయు నై ఎచకుంట

తన సుకమునకునై తంటాలుపడుట శ
పుట్టుతెవుళ్ళి వెప్పుడు మానిసులకు. -- వేల్చుమాట

అక్కుటా మోహ మన్నిటి కక్కజం౦ంబు
కేల్విదివ్వె చూపి తెలిపిన( గానరు
మోహతిమిరమందు మునుగువారు, సారంగధర

చూచునంతలోన జొట్టరికము( జూపు

వాని నెలు(గు నేరుపైన వాండు ॥

దారి కడ్డమైన దానిని నేర్చరి

మిగుల దొల(గ(దోసి. పొగడ6దడును ॥
నేర్చు గలుగువా(డు నెజవేలు నందాక(
బనికి( జొచ్చి కోర్కి( దిడయుచుండు ॥

దాన భారతి

ఈడు కానివానితోడ నే నమునకు
నేరుపు గలవాడు చేర(టోడు ॥

తనకు జెజుపు సేయు చెన(టికి నేర్చిన
వాడు మాటుచేసి కీడు దాటు ౪

వినయము
నిర్మల విసీతికిం (బాప నెనరు చేప్పు.
ఆడ(కవ గలవాని కగపడు న్నిజము.

రంగులు మాజు మాజండు వేనగా6డు
మెతాల్పు మాఆ(డు మి మాఆుగాని,

మంచి మానిసికన్న మరి వేల్పెవండు ?
మెక్క-( డొరుల సొమ్ము మేలై నవా(డు,
తగువా(డు విచ్చమె త్తం డెన్న(డైన,
తగినమా విసియె పెద్దల సర్వు నిల్బు
తగవు నడ్పుట వని తగిన మావిసికి,
మరియాద నడిపించు మంచిమావినీకి
దనయంత( గోరిన తన్వి చేకూరు,
మంచివా. డొరులక్రి మరి పాటుపడును,

నతీధర్మము
ముదిసి నంతానవతి యగు ముదితయెన
పతియెడ న్గానుపించు లోపముల వ్‌చుః

కన్నవారి క త్తింటికి న్వన్నె€ దెచ్చి
నుగనితో న్వర్ల మేగెతు మగువ మగువ.

జానకి

ఎ వేల్బమాతి

-- వేబ్బమాట

రొ దాసభార తి

ప్రాణ మిడియేన భర్తకు మానరక
భార్య యొనరించుటయె సుమ్ము పరమనీతి. -హరిశ్చం[ద్ర

నత్పవ ర్రనము
వినయంబున సెద్దల గాంచు, గనికరమున దీనుల బెంచు
ననయంబు నిగర్విత మించు, నన్యకొంత( దల్లిగ నెంచు.
--(పహ్లాద చరి(త్ర
ఆన్యోన్య మైత్రికి హేతువైన
ధర్మవ రన మెప్పడై న( దప్ప జనదు. --భీష్మ చరిత్ర

నత్యము
సువప్రతంబుల ముఖ్యంబు సూనృతంబు
దుషసంపర్క_ మున( దురద్భషమునను
అ థు
కల్ల విందను బొంది యిక్కట్లు వడియు
సత్యవంతులు తుదకు (ప్రశ స్పకీ ర్రి
బరగుదురు. జానకీ శపథము

[సేకరణ : దాసుగారి దొహి(త్రుడు కీ. శే. ఉపాధ్యాయుల సూర్యనారాయణరా వు]

ఆనుబంధము.౨

81.8.1884
1869
1874
1876
1877
1880
1888

1884.86

1886

1888.88

1888.89

రాచరారతి తో

శ్రీ నారాయణ దాస

జీవిత పంచాంగము

జసనము (రక్సొడ (శ్రావణ బహుళ చతుర్దశి.

శివరా(త్రి - స్వవజ్ఞయా భాగవత బహుమౌొన (గ్రహణము,
నంగీతాధ్యయనార్దము వాసా సొందియ్యగారితో బొబ్బిలి ప్రయాణము.
తలిదం[డ్రులతో కాలినడకను జగన్నాథ యాత్ర,

సింహాచలయాథత = పీతృవియోగము,

విజయనగరములో ఆంగ్ల పాళశాలా (ప్రవేశము,
హరికథకావతారము . విజయనగరము వేణుగోపాలస్వామి ఆలయ
ములో (ప్రథమ కథాగానము - 'ధ్రువచరి[తి రచనము,
ఉత్కళదేశమున హరికథా యాత్ర - ఛత్రపురమున ఒక్కరాథతిలో
'అంబరీషచరిత్రి హరికథారచన, మరునా డుదయమే (ప్రదర్శన-లోక
నాథము (గ్రామమున మొట్టమొదటి సంగీత సాహిత్యాష్టావధానము,
మెట్రిక్యులేషను పరీక్షలో ఉత్తీర్ణత - విశాఖపట్టణమున రెండు నెల
లలో పండ్రెండు హరికథలు - విజయనగరములో విక్సోరియారాణి
జూవిలీకి ప్రభుత్వాహ్వానముపై హరికథాగానము . 'గబేంద్రమోక్షణి
రచన - వివాహము . వీణా వాదనాభ్యోస (ప్రారంభము.
విశాఖపట్టణమున బౌ. A. చదువు = భొసింకోటి జమీందారుగారిని

'శెండు హరికథలు చేసి మెప్పించి స్కాలరుషిస్స సంపాదించుట *

విశాఖలో 60 హరికథలు = అల్లిపురము జమీందారు హవేలీలో అనే
శావధానములు = పిఠాపుర రాజ సన్మానము,

బాటసారి కావ్యరచన . కాకినాడ నాజక నమాజము వారికి కొళిదాన
'విక్రమోర్యకీయి డఈూదక (ప్రదర్శన శితణ . రాజపాొత్రధారణ =
బందరులో టికెట్టు పెట్టి నంగీత సాహిత్యా ష్టావధానము = కొందర్లు
సంగీత విద్యాంసులకు శృంగభంగము చేయట,

గం
1890

1891
1894

1896

1898

1900-1901
1902
1908.
1904

x ౪
\ గళ్ళ

+ kal wm!

11-11

చానళారతి

దంభపుర (ప్రహనన రచన - సారంగధర నాటక రచన - గంజాము
మండల పర్యటన = ఉర్లాము లుకులాము లందు హరికథాగానము,
మార్కండేయ చరిత్ర రచన.

స్వీయ చరిత్ర రచనంమదరాసులో రాయ్‌ బహోదూర్‌ పనప్పాకం
ఆనందాచార్యులవారి నివాసనమున హరికథా గానము ౬ 20-8-94 న
బెంగుళూరులో మైసూరు (పభువృ ముందు నంగీత కాలకేసము,

- హరికథాగానము-తథాపి సత్కారము,

మెనూరు (ప్రభువుచే దసరా దర్బారులో ఘన నన్మానము - ఆనంద
గజపతిగారి ఆదరణ-సత్య(వతి, సూర్యనారాయణ శతకముల రచన.
భాసింకోట కోటలో హరికథాగానము, తిరుపతి వెంకట కవుల శాఘ,
(పస్లాదచరిత్ర రచన, (అప్పటికి రుక్మిణీకల్యాణ, హరిశ్చంద్ర చరి

. తలు, శ్రీకృష్ణజననము సంస్కృత హరికథ విరచితములు).
ఉర్దూ పార్మీ ఆరల్బీ భాషల అభ్యాసము,

ఫీష్మచరి(త్ర, సావిత్రీ చరిిత్రముల రచన.

ఎశై కప్పత్రిక సావిత్రమ్మ జననము,

(ప్రత్యేకాహ్వానముపె బెంగుళూరు దాశీణాత్య గాయక మహాసభలో
రుక్మిణీకల్యాణ హరికథాగానము = అందు దక్షిణామూర్తి పిళ్లై అను
మార్దంగికునకు గుణపాఠము - కాకినాడ సరస్వతీ గానసభా స్థాప

"నము. (నాటినుండి 1942 వరకు (ప్రతియేట తత్సభా (ప్రారంభోత్స
. వము దాసుగారి కథాగానముతో నే ప్రారంభమగుట ఆచారము).

మాతృ వియోగము,

భంగు గా త్యాగము . ముకుంద, శివ శతక ృవ్యంజయాష్టః

రచన.

'శారకమ్‌' అను సంస్కృత కం. ఇ జర్మన్‌ ధ్ర శెనర్‌

గిల్నరు కృత శా శాఘ,

రాజమహేం(ద్రవరమున వీరేశలింగము నంతుటిగారికే నవరత్న భు భుజ
శ్రీ రి ప్రదాన సన్మానము, -
విజయనగరమున రీవా ' సర్కార్‌ చే సన్మానము,

దూోనభోర త్రీ. తగ,

ie wae Tule nes ME

1918 కొశీయా[త . అలహాబాదులో జానకీజాయి మెప్పు - కలక త్రాలో:
(శ్రీకృష్ణజననము హరికథ - విశ్వకవి రవీం(ద్రుని (ప్రశంస.
1914 బందరులో వీణావాదన (ప్రజ్ఞకు చల్లపల్లి (ప్రభువులచే గండ పెండేర

_ -.. సన్మానము - కొశీ శతక రచన - (1908-1814 సం॥ల నడుమ చేశ'
మున పలుకావుల హరికథా కాలకేపములు, ఘన సన్మానములు.
నూజివీడులో గజారో హణ, నందిగామలో (బహ్మరథ సన్మానముఠు.
పంచతాళప్రజ్ఞ పరిఢవించి సుబ్రహ్మణ్యయ్యరు వీరఘంటా వలయ
మును విప్పించి, పంచముఖీ. పరమేశ్వరు డను బీరు దందుట.

1916 భార్యా వియోగము - యథార్థ రామాయణ రచన,

1919 విజయరామ గజపతి నంగీతకళాశాల (పిన్సిపాలు పదవి నధిష్టించుట.
1921 రామచం(ద్ర శతక రచన,

1922 పసుమర్తి కృష్ణమూర్షిగారి పార్వతీకల్యాణ యక్షగానము కృతి

పతిత్వము - “నవరస తరంగిణి (ప్రకటన,

1928 కాకినాడ కాం(గెసు మహాసభలో హరికథా కాలక్షేపము - సరోజినీ
దేవి (ప్రశంస లందుట - ఇంగ్ల ౦డులో వి Empire Exhibition కు
భారత సంగీత (ప్రతినిధిగా ఆహ్వానము (కాని వెళ్ల లేదు).

80-8-1924 విజయనగరములో షష్టిపూర్తి మహోత్సవము.

1927 కి ముందు “వెన్నుని వేయిపేర్ల వినకరి” (విష్ణు నహన నామ నంకీ ర్త
సము) రచన.
1027 మదరాసు అఖిల భారత సంగీత నరిన క్రారంభోత్సవము లో స్వవిర

చితములై న “స్వరాకరి కృతులను పాడి ఆచార్య పి. సాంబ
° మూర్తి ప్రభృతుల (ప్రశంస లందుట.
1928 మదరాసు పుర (ప్రముఖుల మహాసభలలో హరికథలు చేసి “ఆంధ్ర
దేశ భూషణము”గా ప్రళస్తు లగుట.
1929 'అచ్చ తెలుగు పలుకుబడి" కను 'మొప్కలిడి ర రచన న
విజయనగరములో నవ గ్రహాలయ ప్రతిష్ట,
1930 *వేబ్బవంది, “హరికథామృతమ్‌” (ప్రచురణ. “గౌరవ పెండ్లి” శచన,

దాసభారతి

1834

19082

19858

1936

19.65.1987
1988

2.2.89

10.4.99
1938.43

7.5.48
1943.45
లి. 1.1946

గుంటూరులో జరిగిన సస్తమ అఖిలాంధ్ర గాయక మహానళ
కధ్యశుక = అలక నారాయణ గజపతి (ప్రభువుతో నీలగిరి
ప్రయాణము - అక్కడ వివిధ సంస్థానాధీశుల గానముచే మెప్పించుటి.
కేడి 11202 న కొత్తపేటలో హరికథా భవనమునకు శంకు
పావనము = ఉమరుక్రై యాము రచన (ప్రచురణ.

విశాఖపట్టణమున (ప్రభల లక్ష్మీనరనింహముగారిచే సన్మానము -
రాజా విక్రమదేవవర్మగారిచే “సంగీత సాహిత్య సార్వభౌమ”,
“భారతీతీర్ణా సంస్థచే “ఆటపాటల మేటి” బిరుద (ప్రదానము.

తేది 842288 న విశాఖపట్టణమున జరిగిన యొక నతలో “శృంగార
సర్వజ్ఞ" విరుద (పతిిగహము.

తేది 9.11.89 న తునిలో [బహ్మరథ సన్మానము.

సంగీత కళాశాలాధ్యక్ష పదవీ విరమణము - హైదరాబాడులో
ఆం(ధ్ర మిత్రమండలి సవ్మానము.

ఇల్లెందు పుర వా _స్తవ్యులచే పండిత సన్మానము.

సశిష్యముగా రామేశ్వర యా(త్ర-పుదుకో్కోట తిరువాన్కూరు దర్బారు
సన్మావములు-కన్యాకుమారీ దర్శనము-'““దశవిధరరాగనవతి కుసుమ
మంజరి” రచనము.చెన్నపురి ఆంధ మహాసభా సన్మానము.

బార్డ్‌ ఎవెల్‌ దొర "*నోబెల) బహుమతి లబ్టీ కై (పోత్సహించుట
(కాని దాసుగారా ప్రయత్నము చేయలేదు).

మదరాసులో మరియొక సన్మానము.

“సీమపల్కువహి” అను దేళ్యాం(ధ్రనిఘంటు నిర్మాణము; ఆయు

| ర్వేద పరిశో ధనము. మన్కిమిన్కు- రచనము; జగబ్జ్యోతి రచన,

విజయనగరములో ఆంధ్ర కళాపరిష్యత్ప్చారంభోత్పవ సభాధ్యకత.
“తల్లి విన్కి” రచన. (లలితాసహ్మ స్రనామమునకు దేశ్యాం(ద్రవివృతి.
పరమపద(ప్రా పి (మనుమనికి మశూచి రాగా భగవంతుని ప్రార్థించి
దొవిని తా నాకర్షించుకొని మనుమని (బతికించిరని (ప్రతీతి).
(వరికల్చన : ఆచార్య యస్వీ జోగారావు]

ఉనభాఠక థీ య

అనుబంథముం3

CY
తి

నారాయణదాస | గంథావఖీ

అలలా వనన శర్టీదనననా లం లాలా
హరికథలు

* అంబరీష చరితము : 1884 లో ఛత్రవురములో నొక పెండ్లీ పెద్దతో

పంతము వచ్చి రాత్రికి ర్యాతీ రచించి ధారణచేసి మరునా డుదయమే పెండ్లి
పందిట్లో డాసుగారు గానము చేసిన కథ,

గజేం[దమోక్షణము * దాసుగారు 1884 లో మైసూరు మహోరాజావారి
సమక్షమున తత స్తతముగా సాంగ్లానువాదముగా చెప్పి రాజసన్మానము నందిరి.
రచన.1888.

గోవర్ధనోద్ధారము : ఒకపరి నేత్రోలులో దాసుగారు రుక్ష్మిణీకల్యాణము
చెస్పటికు సిద్దముగా నుండగా సభలో ఎవరో కొంటెగా “హరికథ కాదు
గిరికథ చెప్ప” డనగా అప్పటికప్పు డాశుగ (ప్రయోగమును మించిన ఆశుకవితా
పాటవముతో గద్య పద్య గేయము లల్లి ఆలవోకగా చెప్పిన కథ. ఇది నే డుపలబ్ర
ముకాదు గాని ఆంబిరీష చరిిత్రమున ఒక అవాంతర కథగా నిది (ప్రస క్తమెనది.

స గౌరప్ప పెండి: అచ్చ తెలుగుపై దాసుగారి కమిత మమకారము. ఫలిత

ముగొ విది యవతరించినది 1081 లో 1940 లో శిమ్యుడు పుచ్చల బవరదాసు
దీని నచ్చొ త్తించెను. ఆ గురువుగారును, ఆయన శిష్యుడు (శ్రీ కందిమళ్ళ
రంగయ్యదాసు మూత మే కొలదీ పర్యాయము లేతత్కథాగానము చేసిరి, అచ్చ
తెనముగున పూర్వులు చూపని (క్రొ త్ర మెలకువలు కొన్ని చూపినారు దాసుగారు.

. బానీకపథము; సవర్షదీర్ణ సంకలితముగ గూడ సార్థకమైన రచవ,

ఇందు మేళక ర్త రాగముల మేకిమి పరిమళించుచున్నది. ఒకరిద్దరు శిష్యు
లేపాటియో చెప్పగలిగినను సిద్ధపురుషుడు దాసుగారికి మాత్రమే అనాయాస
సాధ్యమైనది,

_(ధువచరి[త : హరికథక డగ్రడందమున (గ్రవకారలైన వీరి హరికథా

వొక్సయచరీ[త్రము “ద్రువచర్శికి రచవతో (ప్రారంభమై యుండుట విశేషము,

ha దానభారతీ

ఆదీ వారి 19 వ యేట (1888) లో. అవలీలగా ఒక్కరోజులో ధారణ చేసి
అతి హేలగా విజయనగరమున వేంచేసియున్న గానలోలుడు వేణుగోపాల
స్వామి సన్నిధానమున గానము చేసిరి. ఆ కథనే పలుతావుల గానము చేసి
ఘనసన్యానము లందిరి, కాని (గ్రంథ మలద్ధిము.

జావ
ల!

[పహ్లోదచర్శితము * ఒకపరి విశాఖపట్టణమున ప్రభల లక్ష్మీనరసింహం
పంతులుగారి యింట దాసుగారు బసచేసియుండిరి, ఎవరో వచ్చి పంతులుగారికి
“భ క్ర (ప్రహ్లాద” నాటకప్ప కాంప్లిమెంటరీ టికెటు నిచ్చివారట. “ప్రహ్లాదుడే
నో గా గ టి గొ
నా యింట బసచేసి యుండగా నా కెందు కీ నాటకము ?” అని పంతులుగారు
దానిని తిరస్కరించిరట. ఆ. దాసుగారు పలు తడవలు గానముచేసి పరవళించి
పోయిన కథ యిది. రచన 1808. సంగీత విషయమువ నొక వె శిష్యము
స్ట = టి
గలది,

8. భీష్మచరి తము: భావనలో పోతన పోకడ, రచనలో తిక్కన
'చిక్కనయు గల కృతి. రచన 1902.

9. మార్కండేయ చరిత్ర : విజయనగరమున నొకప్పు డనావృష్టి యేర్చడి
నప్పుడు ముందుగా (ప్రతిజ్ఞచేసి “మూడు కోవెళ్ళు”లో దాసుగా రీ కథచెప్పి
మూడు దుక్కులు వాన కురిపించిరట. వారీ సవిత్రవాక్కున హరకథయు

'హరికథయై (ప్రత్యక్షముగా శివంకరమై ఫలించినది. రచన 1881.

10. యథార్థ రామాయణము: 1916 లో దాసుగా రొక విశిష్ట (ప్రణాళికపై
షట్కుథాశ సంపుటిగా రూపొందించిరి. అనేక |ప్రక్షి స పములతో గూడిన నేటి
వాల్మీకి రామాయణమున ఆ అతిలోక ధీరోదాత్త నాయకునకు, ఆర్షకవి
హృదయమునకు తగినట్లు యథార్థ కథ యెట్లుండవలెనో నిరూపించిరి, “ఇది
నోటినుండి నేటిదనుక " దూవదోంద్రమునను అనేక హరిదాసులకు మాన
(గానమై ఉపాధి కల్పించుచు, జనానీకమున భక్తి సద్భావ సంపదను, కళారాసి
క్యమును పెంపొందించుచున్నది.

* శ్రీరామ జననము, సీతాకల్యాణము, పాదుకా పట్టాభిషేకము, రామ. au
మైతి,. హనుమక్పందేశము, సా్యమ్రాజ్యసిద్ధి. .

దాన భార్‌ అ భన

11. రుక్కిబీకల్యాణము: (ప్రకృతి పరమాత్మల సమైక్యము ఆంతరమైన పర

మార్గముగా రూపొందిన కథ. 1898 కి పూర్వపు రచన, లా వాసికెక్కిన
కృతీ.

19, సావి(త్రీచరి. తము ; సంతానార్థము దానుగార మాతృశ్రీ ఆదేళాను

న

సారము 1802 లో రచించిరి. 1808లో పుత్రికను బడసి యామె కా
"పీరిడిరి. అనేక జన్యరాగముల విషయమునను, ss అ

౫ విషయమునను ఒక విశిష్టత గలది.
18. హరిశ్చం[దోపాఖ్యానము : 1898 8 ముందటి రచన. 1812 లో

విజయనగరమున రీవా సర్కార్‌ రాణీ అప్పల కొండయాంబగారు దానుగారి
ఏతత్కథాగానము విన్నప్పుడు ' ఫోక వివశయె అంత కరుణరస, నరిప్పుతిగల
ఆ కథ నింకెప్పుడు చెవ్పవద్దవి కోరిరి,

14. శ్రీహరి కథామృతము ; * మూడు సంస్కృత హరికథల సంప్పటి. (దీని

గురించి ఉసంన్కృత కృళఈలు” (క్రింద చూడదగును.)

గమనిక : ఉపరికృతుఅలో గోవర్టనో ద్దారము, (ధవచరిత్రము ఉపలబ్దములుగావు.,

గొరవ్పపెండ్లి యొక్కతూరి ముద్రితము. యథార్థరామాయణము, సావిత్రీచరి
(త్రము రాజమహేంద్రవరము కొండపల్లి వీరవెంకయ్య ఆండు సన్సు వారి

చేతను కడమవన్నియు విజయవాడ సరస్వతీ బుక్‌ డిపో వారిచేతను బహువార

ములు ముద్రితములై నవి. (దాసుగారి యితర కృతులును అనేకము వీరియొద్ద
లభించును.) ఈ హరికథ లన్నిటికిని సుపరిష్కృత (ప్రతులు వెలంబంచుట
మిక్కిలి అవసరము. ఒక్క మార్కండేయ చరి(తకు మా(త్రము అట్టి (ప్రతి
“నాట్యకళ” = 1800 ఫిబవరి నంచికలో వచ్చినది.

ఘు జాకళారలి

అచ్చ తెలుగు కృతులు
1. అచ్చ తెలు(గు పలుకుబడి : ఇదీ మంజరీ ద్విపదలో నిడి సద్దె
ముగా (వాయభడిన అఘుకృతి, అచ్చ తెనుంగు [ప్రాళ _ప్యృమును దానిపై
ధాసుగారి మమకొారమును ఆలభివర్ణించునట్టిది. ముద్రణ : సుజనరంజనీ
ముదద్రాశాల, కొకినాడ = 1020.

2. ఉమరు కైయాము రుబాయతు : పార్శీ రువాయతులకు, ఫిట్ట్‌
గెరాల్లు ఆంగ్ల సడ్యములకును ఆమవాదము,
(వివరణకు 'అనువాది శీర్షిక క్రింద జూచునది).
8. గౌరప్ప పెండ్లి ; హరికథ - ఉపరి (ప్రన క్రము.
4 త్రల్టివిన్కి : లలితా సహ్మసనామమునకు (ప్రతి నామానువొదముతోడి వివృతి.
పద్య గేయాత్మకము. రచన 1948.46,
ముద్రణ : దాసభారతి (పచురణలు, గుంటూరు. 1974.

5. నవరస తరంగిణి : ఇందు కాళిదొన లోకములకు దేశ్యాంద్రానువాదము
గలదు. (చూ. అనువాద కిక)

6. నూఖుగంటి ;, ఈసపు నీతికథల నొక నూటి నేర్చి కూర్చిన కృతి.
భాలానబోధమున కై సద్యః (పసన్నమగు భాషలో గద్య ఘటిత మైనట్టిది.
(ప్రతి కథాంతమందును ఒక చిన్న పద్యమున కధాంళా పురస్కృతముగ నీతి
ప్రవచనము నిపుణముగ చేయబడినది. (పతిసద్యము సద్యోహృద్య మగు నొక
సురుచిర సూ క్తి. దాసుగారీ నూజింటిని నూఖు జ్ఞానచక్షపులుగా సంభావించిరి,

ముద్రణ : (శ్రీ వేదవ్యాస (పెస్‌, విజయనగము, రెండవ కూర్పు . 1080

7. మన్కి మిన్కు ; ఇది ఆయుర్వేదమునకు నంబంధించిన పరమాద్భుత
మైన పరిశోధన (గ్రంథము. అధర్యసంపిత, కృష్ణ యజుర్వేద కై శీరీయా
రణ్యకము, బుగ్వేదీయ శై త్తిీరీయారణ్యకము, ఐతరేయ (బ్రాహ్మణము
ధాందోగ్యాద్యనేకము లుపనిషత్తులు దాసుగారి పరిశోధనకు విహారభూము
ల్లై నని. వారి కా న్త్రజ్ఞతక, దేశ్యాంధ్ర భాషాలిజ్ఞతకును కాణోపల మీకృతి. వారి

దానరార్‌తి స

10,

ప్రామాణి దృష్టియు, సమన్వయ (వ్రజ్ఞయు కడు శ్లాఘ్యములు. శాస్త్రీయము
లగు సంస్కృత పారిభాషిక పద జాలమునకు వారి తెలగుసేత అత్యంకా
శ్చర్యకరము. ఇది గద్య ఘటితము, పరిశోధన : 1989-48.
ముద్రణ : శ్రీ వేదవ్యాన (ప్రెస్‌, విజయనగరము = 1961.

. మొక్కుబడి : దాసుగారు వివిధ బుగ్వేద సూ క్రములందు తనుకు

నచ్చినవానిని 800 ముక్కుల నెన్నికచేసి వానిని వీణావాదనమున కనువగు
నట్టు స్వరపరిచి ఆచ్చ తెలుగు పద్యములం' దనువాదమగూడ వెలయించిరి.
ఆయన విజయనగర సంగీత కళాశాలాధ్యక్షులుగా నుండిన కొలమున శిష్యుల
కీ బుగ్వీణావాదనమున శిక్షణ విచ్చుచుండెడివారు. ఈ కృతికే “బుక్సం(గ్రహ'
మని మరియొక పేరు. రచన : 1020.
ముద్రణ : (శ్రీ వేదవ్యాన (ప్రెస్‌, విజయనగరము - 1929.
(దాసుగారి జాతక వివరము లిందు గలపు

వెన్నుని వెయిపేర్ట వినకరి : “విష్ణు సహస్రనామ” సంకీ ర్తన మిది.
ఆ నామముల కచ్చ తెనుగున కించి ద్వివరణాత్మక మైన అనువాదము. పద్య
ఘటితము. వివిధ పద్యముల (ప్రసిద్ధముల్లె న సంస్కృత నామముల కిచ్చ
వచ్చిన మచ్చున తెలుగు పేర్లు పెట్టిరి. తెలుగు లాక్షణికులు చెప్పుటయే తప్ప
తెలుగు కవు లెవ్వరును ప్రయోగించని అర్ధ సమవృ త్తముల నుపయోగించిరి.
ముద్రణ : సిటీ (ప్రిమియర్‌ (ప్రెస్‌, విజయనగరము, మొదటి కూర్చు-1927.

(ఇందును దాసుగారి జాతక వివరములు గలవు.)

వేలు మాట : భగవద్గీత యని దీనికి నామాంతర మున్నది కొని దాని

కిది ఆనువాదముకాదు, మానస పుత్రిక మాత్రము, దాసుగారికి ద త్తప్యతతిక.
(గ్రంథ మంతయు 'బడి' యను పేర నుంజరియం దున్నది. చక్కని రచన.
అతిగహనమైన తత్త్వముగూడ నుతిమె త్తవి శేట తెలుగు సలుకుబిడిలో
వాటముగా అభిప్య క్రమెనది. దీవి పీఠిక చివర దాసుగారి (ప్రాయన
మిట్లున్నది:- “ఇరువదేడం కెలలో నెద్దిమైన నొక యంకెను దలంచుకొని యూ
వేల్ప్చ్పమాట పొ త్తములో నెద్దియైన నొక “పెడ తెజచి మీ(దినుండి (క్రింది

. వజకు లెక్కింపంబడిన యిరువదేడు బంతులలో( దా. దలంచిన యంకెగల

బంతి. 'చదువుకొన్నస్పుడు -శాననుకొన్న నని యేమగునో తవృక తెలియ

ల దానభారతి
అనానను బలా నానునానాలనానవనానననాననానాలాశనామానాఖు
గలదు” అని. వాసుదేవుడు తమ హృదయమునే గాక వాక్కునుగూడ
ఆవేశించి యున్నాడని కాబోలు దాసుగారి విశ్వాసము. ఆ సం ఖ్యానిరేశము
గూడ సాభ్మిపాయముగ నున్నట్లున్నది. రచన : 19298.
ముద్రణ : (శ్రీ వేదవ్యాస (ప్రెస్‌ విజయనగరము - 1928.
(ఇందును దాసుగారి జాతక వివరములు గలవు.)

11. వేల్పువంద : “రెంట (శ్రాగుడు తిండి మెట్టంటు వేల్చ!” అను మకుటము
గల సీనపద్య శతకము, ఆ మకుటమున కర్ణము సింహాచలస్వామి, నారాయణ
దాన స్వానుభవ మహాభాస్య మిది. వారి భక్తి భాన భండారమున కెత్తిన
బావుటా, లోకజ్జతకు పట్టిన యద్దము, రచన : 1880.

ముద్రణ : (శ్రీ విద్యా (పెస్‌, విజయనగరము తొలికూర్పు = 1080.

12. వ్యాస పీఠము ; ఇందు పూర్వ భాగమున ముద్రితాముద్రితము లం దున
లబ్దములై న దాసుగారి వ్యాసములు 16 కలవు. అం దెక్కువ భాగము న్వ(గ్రంథ
పీఠికలు. ఆంతర్జ్భష్టయు, ఆలోచనాశీలియు, ఊహశాలియు నగు దాసుగారి
వై.మర్శికదృక్సథ వై శిష్టమును వారిండు చేపిన వివిధ జీవిత భాషాసారన్వత
విషయసమీక్షణమున దర్శింప గలము. ఉ త్తరభాగమున వారి హరికథ లన్నిట
గల ఉ త్తమ వచన రచన లేర్చి కూర్చితిమి. ఇందొక గొప్ప సారస్వత సౌరభము
గుబాళించుచిన్నది. విమర్శాత్మక మైన పూర్వభాగమున 12 వ్యాసములును,
సృజనాత్మకమైన ఊఉ త్తరభాగమున కొద్ది పాలును దేళ్యాం(ధ్రఘటితములు,
నా సంపాదకత్వమున ఈ (గ్రంథము జూలై, 1974 లో వెలువడినది.)

19, సీమపలుకువహి : ఇది యొక అపూర్వ నిఘంటువు = అచ్చ తెలుగు
నిఘంటువు. ఇతః పూర్వ మే నిఘంటువుల కెక్కువి పదజాల మెంతో యిందు
ఎక్కడి కక్కడ లెక్కదేలిన పర్యాయ వాచకము అన్నిటితో సహా యున్నది,
మాతృభాషయం దింత మమకొరము, ఇంత (ప్రభుత్వము, ఇన్ని మనసు
కాన్సులును గల సారస్వత (స్రష్టను మరి చూడబోము. ఈ (గ్రయథమునకు గల
విపులపీఠిక మిగుల విలువై నది. విషయ గొరమునందేగాక పరిశోధన పాట
నమునను దాసుగారికి తోడా వైచునట్టిది. ఇందు తెలుగుభాష యొక్క
స్వభావము, సంస్కృృతముతో దానికి గల భేద సాదృళ్యములు, సంస్కృత
కద్దములనలె .గవ్పట్టు తెలుగు నుడువులు, తద్భవముణుగా (భ్రమింననిడిన

దావభారతీ

తెలుగు పలుకులు, తెలుగులుగా (భ్రమింపబడిన అన్యదేశ్యములు, నాటు తెలు
గవృవసి కాదని వాదు కగ్గమెన మాటలు-ఇత్యాది విషయము లెన్నియో బహూ
దాహరణములతో చక్కగా నిరూపింపబడినవి. (ప్రకృతము '“అి-నుండి“కందు
వరకు గల యొక భాగము మాత్రమే ఆ నా. దాస = అముద్రిత (గంథ
ప్రచురణ సంఘము, విజయనగరము వారిచే 1967 లో ముద్రితమైనది. కడమ
భాగము విజయనగరమున గలదని వివికిడి. (ఈ నిర్మాణకృషి : 1989.48).

పబంధములు

1. బాటసారి : ఒక తరము (క్రిందట విశేష (ప్రచబారమునం దుండిన కావ్య
రాజము. బహువారములు విశ్వవిద్యాలయ పట్ట పరీక్షలకు పఠనీయ(గంథము,
అవిద్యావరణములో అవతరించిన మానవజీవితము (ప్రజ్ఞానసిద్ధివడసి ' సార్థక
మగుట యిందలి వస్తుత త్స్వము. ఇది యొక గూఢ వస్తుమయకావ్యము
(allengorical poem) వేదాంతపరమైన ఒక మహార్థ వివేచన మిందు

' చతుర్మస్రముగా సాగినది. ప్రసాదగుణ (ప్రవణమైన మనోజ్ఞ రచన. దీవి
రచనాకాలమునాటికి దాసుగారికి 24 సంలు. ((క్రీ. శ. 1888). పిన్నవయసు
నందే హృదయ పరిపాకముగల పెద్దరచన చేసిరి. వారి జీవితకాలమునందే
పలు తడవలు ముద్రిత మైనది.

2, మేలుబంతి ; ఇది యొక పెద్ద చాటు (ప్రబంధము, వివిధవిషయములపై
త త్రద్వేళావిశేషముగా (ప్రసరించిన దాసుగారి మనసునుండి బాహిరిల్లిన
భావములు - దేవతలు, (ప్రభువులు, మహావ్యక్తులు, డవిద్యద్వతంసుల్ము
దేశము - నగరములు, నంగీతసాహిత్యములు, వర్ణనలు, హితోపదేశము, అను
వాదములు, ఆశాసనములు, స్వవిషయములు మున్నగువావి గురించి తెలుగున
పద్యములు, సంస్కృతమున శ్లోకములు, అందునిందు కీ _ర్తనలు + ఇట్లు బహు
భంగులుగా వేసిన వాలకము లిందు కొననగును. దాసుగారి హృదయమునకును
నాటి తెలుగు దేశమునకును దర్పణారోపము వంటి దీ కృతి. ఇందును ఆచ్చ
తెలుగు పద్యము లనేకము గలవు. ఎచ్చట పట్టిచూచినను దాసుగారి అచ్చ
తెలుగు -వై శద్యవానికము, ఆ కూర్పు కౌళల పేశలము. ఒక లముకృతిగా ఇధి

శీ
ర్‌

లి:

జదానలారలి

1929 క ముందే (వకటితోము. కాని త(త్రతులు లభించుటలేదు. ఆదీ గాక

తదుపరి పదునారు వత్సరముల జీవిఠచరిత మున్నది దాసుగారికి. ఆ

కాలమున వా రలవోక గావించిన యనిబద్ధ రచన లనేకమున్నవి. ఆ యన్నిటిని
కలిఫి యొక బృహద్గంథముగా రూపొందించితిని, ఇది 1974 జనవరిలో
(పచురింపబడినది.

తారకమ్‌ అపురూపమైన సంస్కృత కావ్యము. “సంస్కృత కృతులు”
శీర్షిక (క్రింద దీని. గురించి చూడదగును,

నతరములు

. కాశీశతకమ్‌ : సంస్కృత శతకము. (చూ. “సంస్కృత కృతులు”)
, ముకుందశ తకము : “కందళితానంద మూలకంద ముకుందా!" అను

మకుటము గల (ప్రతిపదసుందర, భావబంధురమైన రచన, ఇందు మహాభక్ర
కవియెన దాసుగారి మధుర హృదయస్పందము అనేకము విందుము, 1౪29 కి
ముందే ముదితము. (ప్రతులు దుర్లభము. రచన : 1908.

. మృత్యుంజయ శివ శతకము ; దాసుగారికి, వారి హరికథలలో పాట

కచ్చేరీలలో సహకారగానము చేయుచు అనేక సభిలలో సెభాషనిపించుకొన్న
గాంధర్వధూర్వహుడు, సర్వతం(త్ర స్వతం(త్రుడి న దాసుగారిని కంటికి రెప్ప
వలె సాకిన సహోదరుడు నైన పేరన్నగారు మృత్యు ముఖద్వారమున
నున్నప్పుడా చెంగట (గుక్కిళ్లు మింగుచున్న దాసుగారి యెడద యేడ్చిన
యేడు ఈ శతకము, ఆ సహోదర సౌహార మెట్లు నాన్యతోదర్శనీయమో
ఈ శతక మందలి కదుష్ట వేదనా(కుతి అ ట్లనిర్వచనీయమైనది.

రచన & ముద్రణ : 1968.

రామచం(ద శతకమ్‌ : చూ. “సంస్కృత కృతులు”,
సత్యవతి శతకము :విద్యావినోది యగు ఆనందగజపతి (ప్రభువునకును

ఫుంబావ. సరస్వతి యగు ధాషుగారికివి గల హోర్డమైన. అముబందము దొడ్డది.

దానభాకతీ ee,

ఆ రసజ్ఞ (పభువున కంకితముగా = “సతతము సంతస మెసంగు సత్య(వ్రతి
కీన్‌” అను మకుటముతో వెలసిన దిది. దాసుగారి నీతి నిపుణతకును, లోక
జతకును నికషోపల మీకృతి. ఎప్పుడో డెబ్బదేండ్ల |క్రిందటనే ముద్రిత మెనది.
a oe) అ

6, నూర్యనారాయణ శతకము : దాసుగారి నామకరణ మసలు 'సూర్య
నారాయణి ఆవి. ఆయన సూర్యదేవుని ఇలవేల్పుగా, ఇచ్చవేల్పుగా నుపా
సించిరి. యావజ్జీ వితము జీవితమునను సాహిత్యమునను పలు తావుల ఆ మాట
నుద్దాటించుచు వచ్చిరి, ముగురయ్యల మూలపు టయ్యగా భావించి ఆ దేవర పై
నొక శతకమునే పన్నిరి. “సూర్యనారాయణా” యని దాని మకుటము,
శార్దూల మ శ్రేభములు గృహీత వృ త్రములు. ఒక మహాతా తిక దృక్పథము
దాని (ప్రాణసారము. దాసుగారిది (శుతానుసృత సుకుమార శుకొనువాద(ప్రాయ
మైన మెట్లవేదాంతము కాదు. మరి, లోకమును లోగొన్న జీవితరహస్యమును
జీ రించుకొన్న భావకూలంకషమైన ఒంట బిట్టిని వేదాంతము, ఆదే యిం దడు
గడుగున (ప్రత్యక్షమగును. భక్తిభవ్యమెన ఆ సముదా త్తభావసరణిందిడి
సహృదయ పాఠకు డెక్కడికో పోడు, ఎద లోతులకు దగిపోవును లేదా
సద్యోహృద్య సమున్నతానుభవసీమల కెగిరిపోవును. ఇక విందలి కవిత్వ
మందమా నందర్భ సుందరోపమలు, సద్యః “పేయ పీయూషమువంటి భాష,
వాగర్ణయోగజాతకమగు శై లీలాలిత్వము మొదలగు కవితా సామ(గ్రి యంద
చందముల కొలవాలము. ము(ద్రణ : వై జయంతీ (ఫెస్‌, మదరాసు 1908.

గ. వేల్ఫువంద ; చూ, అచ్చ తెలుగు కృతులు,

రూపకములు
1. దంభపుర [ప్రహసనము : స్వభావోక్తి సుభగములై న పద్యములతో
హాస్యసారస్యములతో నొప్పు రచన, ఇందలి పాత లానాటి కతిపయ విజయ
నగర పుర(ప్రముఖులకు (ప్రతీకలట, ముద్రితము.1921, రచన : 1890,
2 సారంగధర నాటకము ; ప్రాక్ర్రతీచీన రూసకశై లీ మేళనము గల
రచన, శాంతరన (ప్రధాననుయ్యు వోప్య కరుణాద్యంగరన పరితోషణ పామ

ఉానవభార తీ

పాయు = రి పాం కాదా కో లక

ర్థ్యమునను సజీవ పా(త్రనిర్మాణ చాకచక్యమునను బంధుర భావసంపద వల
నను, సరళరచనా రామణీయకమునను, కవితాకళకు కేళాకుళులై న పద్యముల
తోడను, సంగీత భంగీ తరంగికములగు పాటలతో డను పార్యేనామ్యేచ మధుర
ముగ రాణించు నాటకరాజము,. రచన : 1890,

ముద్రణ £ (శ్రీ వేదవ్యాస (ప్రెస్‌, విజయనగరము-1011.

గద్య కృతులు
కే, జగజ్జ్యోతి : “అష్టాదశ విద్యా (ప్రకాశిక యని దీని నామాంతరము. ఇది
నారాయణదాస విజ్ఞాన భాండాగారము. దోరవయసునందే దొడ్డ హృదయము
గల దాసుగారు వయః సరిపాకముతోపాటు మరింత పరిపక్వమైన హృద
యముతోను, అసమాన పాండిత్య శౌండీర్యముతోను రచించిన ఆధ్యాత్మిక
విజ్ఞాన వ్యాస సంపుటి. దాసుగారి సారస్వతమును, చరిత్రమును అందును
ఈ (గంథమును పరిశీలించినచో ఒక జన్మకాలమున నొక మానవ మా్మత్రున
కిన్ని విద్య లింత యలవడునా యని అక్కజము మిక్కటము గాకమానదు.
అందును ఈయన హాకదాస జగద్దురువె కొని యీయన కొక్క విద్య
యందును నొక గురువనచు లేడాయె. లౌకిక గురువుల న్నాశయించినవా
రొండు రెండు విద్యలం దొజ్జ ౬€గుటయే అపూర్వము కాని జగజ్జగదీశులనే
పరమ గురువులుగా పరిగణించిన వీరి కీ విద్య లలవడుట యేమి అపూర్వము?
దాసుగారు (గ్రంథాదిని ఇష్టదై సత (ప్రార్థనమున “ద్వాదశాత్మా'! జగజ్ష్యోతీ!
(ప్రభాకరా! అని సంటోధించిరి. సంవిత్తుకు ప్రకాశము సంకేతము. దానిని
దాసుగా రే సవితృ దేవతాక మం(తో పాసన వలననో సముపార్షించి లోక
సంగ్రహార్థము ఆ వెలుగు సీ (గంథరూపమున వెలయించి చరితార్జులెరి:
మ్మిశ భాషలో చతుర్యసము, అనవద్యము నైన గద్య రచన. ఇందు దాసు
గారి సాధుమేధా సహ్మస్రారధార కించిదూనన సహస పుట సంపుటముగా
బాహిరిల్లినది. రచన : 1989.43.
వ్రచురణ : ఆ. నా. దాస అముద్రిత (గ్రంథ (ప్రచురణ వంఘము,
విజయనగదము' - సషష్పటము. 1. 1969, 1 = 1860.

దొనభారతిీ

2, నా యెజుక : దాసుగారి స్వీయచరిత్ర. సంగీత నృత్య సాహిత్య (త్రికళా
కుశల (త్రిదశులైన వారి పూర్ణ పురుషాయుష జీవితమున చిత్రముగా విది
మొదటి, ముప్పదేండ్లశకే పరిమితము, “స్వయముగ చెప్పవలసిన అగత్య మున్నం
తటి తన జీవికథను మాత్రమే స్వీయ చరిత్రకారుడు వస్తువుగా స్వీకరింప
వలయును; అన్యయైన జీవితకథను (ప్రదర్శించు పని జీవిత చరిత్రకారునిది”
అను నభిప్రాయము గల ఆ దేశ(దిమ్మరి సరస్వతీ (పచారకుని శేషజీవితము
స్వయముగను వార్తాపత్రికల మూలమునను దేశమంతయు నెరిగినదే, మొదటి
ముస్పదేండ్ల జీవిత నన్నివేశములే వారికి దస్ప లోకమునకు దెలియవివి.
అందుకే ఆ నామకరణ మన్వర్థ మగుచున్నది. తెలుగులో “స్వీయచరిత్ర'
ప్రకటనమునకు వీరేశలింగముగారే ఆద్యు లై నను తద్రచన కొద్యు లీ ఆది
ధనే యని పెద్ద లనగా విన్నాడను ఆ. నా దాస జీవిత చరిత్ర 287వ పుట
యం దే యున్నది. ఈ (గంథమున బొలదాసుయొక్క పాండిత్య పరా
క్రమము, తద్వీజృంభ లబ్ద విజయములతో సాటు ఆయన లోటుపాట్లను గూడ
స్పష్టముగ గు ర్తింపగలము. ఆయన వానిని బాహాటముగ చాటుకొనుటకు
జంకలేదు, కొంకలేదు. కొన్ని కొన్ని సన్నివేశములు రసవ త్తరములుగ
నున్నవి, కథార క్రి యేగాదు, అపురూపములై న ఉపమాద్యలంకారములతోడి
కల్పనలు, వర్ణనలు నడుమ నడుమ కవితా కల్యాణికి సేసలు వెట్టినవి,
చందన చర్చలు చేసినవి. ఆ నడుమ పత్రికలలో పరంపరగా విందలి కొన్ని
ఘట్టములు (ప్రకటితములై నవి కావి (గ్రంథము నేటిదనుక ఆచ్చుమొగము
చూడ కుండుట అబ్బురము. త్వరలో ఇది శీ) కరా ఈశ్వర రావుగారి ఉద్దాన
భారతి [పచురణ” (గుంటూరు) గా వెలయనున్నది. సంవాదకుడు : యస్వీ.

8. నూటుగంటి : చూ, అచ్చ తెలుగు కృతులు.

4. వ్యాసపీథము : దీని విషయము పూర్వోక్రము, (చూ. “అచ్చ తెలుగు
కృతులు = సం, 18). ఇందు పూర్వళాగమున నొక సునిశిత వె మర్శిక
దృక్పథముగల ఒక మహా(దష్టను, ఉ త్తరభాగమున సురుచిర కవికా దృక్పథము
గల ఒక మహ్మా(సషను దాసుగారియందు మనము దర్శింపగలము. ఎప్పట్టునను
అనవద్యమైనది వారి గద్యశ్రై లి. అది అచ్చబాస మైనను అంటు బాస యైనను
వై శద్యము దావి జీవగట్ల.

చి దాన భారతీ

అనువాద [గంథములు

lL; ఉమర్‌ ఖై యాము రుబాయత్‌ : (శ్రీ దాసుగారు పారశీకమువ కండలు
తిరిగిన పండితుడు. తన కనేక విషయముల నదృశుడు, నమానధర్ముడు,
తనవలి కవియు కళాప్రమాత రసికృప్రవరుండు మహో(వ్రవ క్ర
భక్కవరుడు కాస్ర్రవేత బహుధానవభావుడు యదృవిమ్యడు ఆయిన
ఉమర్‌ భైయాము మహాభాగుని అంతరంగ సంగీతమైన 'రుబాయతు'
అసవ్యాభ్యాలాపసములకు గురియగుచున్నదని గు రించి మహాబాధపడి మధన
పడి అందుకో సమన్నట్లు పట్టుబిట్టి పారశీకము నేర్చి మూల (గంథ లీలా
మలిమ్లుచుడై కవి హృదయము నాచికొవి దోచుకొని తత్పరమార్దమును
మన కందిచ్చినారు, వారి (గంథము సమగ సుందరముగా (ఆచ్చాం(ధ్ర సార
$క పదటిప్పణులతో సహా) 1082 లో బౌంబాయిలో (బ్రిటిషిండియా
(దిస్సులో ము(ద్రితమైెనది. అందు 110 రుబాయతులు వరుసగా పారశీక,
రోమను లిపులలో (వ్రాసి అవియు ఫిట్ట్‌ గెరాల్డుగారి ఆంగ్లానువాద పద్యము
లొకవై పుగను నంస్కృృతాంధధ్రోనువాద పద్య గీతము లొక వైపుగను
ము(దితములై నవి, ఇందలి తెలుగు నిద్దపు టచ్చతెలుగు, ఇట్లు రుబాయతునకు
సంస్కృత, దేశ్యాం(ధ్రము లందనువాదములు వెలయించుటకు దాసుగారే
ప్రథములు. వీరు ఫిట్ట్‌ గెరాల్డు (ప్రతిపద్యమునకును ఒక సంస్కృత ళ్లోకము
ఒక తెలుగు పద్యము చొప్పున (వ్రాసిరి, అసలు రుబాయతుయొక్క ఆపాత
మధుర గీతిధర్మమునకు దగినట్లు సంస్కృతమున నొకగీతి, తెనుగున నొక
పొట చొప్పున (వ్రాసిరి, (తెనుగు వద్యములన్నియు కందములు, దానిని
'స్కంధి శ బ్రభవముగా భావించి నాటు తెలుగున దానికి “మూపు” అని
నామకరణము చేసిరి, కొద్దిచోట్ల మాత్రము తెలుగుపాట తేటగీతి యాట
'వెలదు లందు పడినది కొని పలుతాపుల “చెండు అను పేర మంజరి
(ప్రయు క్రమెనది.) నంన్కృృతాంధ్రములందు మూలభావము నూచముట్టుగా
సం(గ్రహించుచు ఆనువాదమున స్వతం(త్రకృతి యందు కవి యొక్క భావ
వ్య క్రీకరణ శక్తి (ప్రదర్శిత మగుటకు గల వెసులుబాటు న్యశ్రమముగ ఆల
నోకగ (ప్రకటించుట భాషాపరశేషభోగి యగు దాసుగారికే చెల్లి నది,

డదానభారీ తీ శీ

9, నవరస తరంగిణి : కవితలో విశ్వమును, విశ్యములో కవితను దర్శించి
కమ కొన్య నాటకములం దొక రనజగత్తును (ప్రగల్ళింప జేసిన లోకైక మహా
కప్పలు షేక్స్సియరు కొళదాసు లెట్లాయా నవరసములను పోషించిరో వై నము
వారిగా పటిష్ట (ప్రణాళికముగా నిరూపింసబడిన బృహద్గ్రంథము, ఇందా మహో

కవుల నర్వ కావ్య నాటకములందలి (ప్రముఖ పద్యములు, (ప్రసిద్ధ వంక్తు
లన్నియు వచ్చినవి, ఆ మూల ఫం క్తులన్నియు వివిధ రస శీర్షికల (కీంద.
వింగడింపబడి యెదురుగా తదనువాద మెక్కునగా పద్యములలోను ఎడనెడ
నచనములోను చూపబడినది. ఆంగ్రమున కనువాదము మి(శ్రభాషయందును,
సంన్క్ఫుత (పాక్ళతముల కనువాదము ఆచ్చ తెలుగు నందును సాగినది. ఒక
భాష ననుపదించు పట్టున ఆ భాషయొక్క పద మొక్కపైెన అందు సడగూడ
దని దాసుగారి నియమము. అనువాద మెప్పుడును - “అహో మూలచ్చేదీ
తవ పాండిత్యణమను నట్లుండరాదు. మూలపం క్రి పరమార్ధమును కరబదర
'మొనర్చవలెగాని దావిని మించిన కఠిన పాకమున బిడరాదు. తాతకు దగ్గులు
నేర్చవలెనా ? దాసుగారికి తెలియనితి కావీ సులువులు. వివిధ మూలసం క్తుల
ఆకర సూచనలు, సందర్భ వివరణము, మూల (గ్రంథముల ఇతివృత్త
సంగ్రహము, అనువాదము సందలి కఠినశబ్దముల కర్టములును గలవు, నీవి
యన్నిటికిని మకుటాయమానముగ విపులమైన పీఠిక గలదు. అం దితఃపూర్వ
మెవ్వరును గు ర్రించని ఆ మహాకవుల లోటుపొటులను విమర్శించుటకు
వెనుకాడలేదు సర్వతం(త్ర స్వతం(తుడైన దాసుగారు. ఆంధ్రసాహిత్య
సరస్వతి కొక అమూల్యాభరణ మీ (గ్రంథము, ఇది యొక టోదక్షమమైన
పరిశ్రమ ఫలితము. విజయనగర (ప్రభువు (శ్రీ అలకనారాయణ గజపతుల
కంతము,
ముద్రణ : విజయరామ విలాస (రాజప్రాసాద) ముద్రణాలయము - విజయ
నగరము = 1922. (దీవికీ యొక్క పే ముద్రణ మిస్పటికి వచ్చినది, ఆ
ప్రతులు 000 మాత్రమే, నేడు ప్రతి మిక్కిలి దుర్లభము. అవశ్యము పన
ర్ముద్రణ చేయవలసిన (గ్రంథము. )

"8
CY
శ
శ్చ
క్ష.

డనలారతి

తలభ్రివిన్మి : (లలితా సహస్రనామ వివృతి).

నూజుగంటి , (ఈనపు నీతి కథలు).

మొక్కుబడి : (బుకృంగ్రహము).

వెన్నుని వెయిపేర్త వినకరి ; (విష్ణు నహ(నామ. సంకీర్తనము),
వేల్సుమాట : (భగవద్గీ).

* ఇందు కొన్ని అనువాదములు, అనువాద (ప్రాయములు. కొన్ని అనుసరణలు.
ఈ అయిదింటి గురించియు “ఆచ్చ తెలుగు కృతులు” అను శీర్షిక [క్రింద చూడ

దగును,

సంస్కృత కృతులు

1. ఉమర్‌ఖె యామ్‌ రుబాయత్‌ : "అనువాద (గంథ” శీర్షిక (క్రింద

దీవి స్వరూపము నిరూపింపబడినది. ఇందు ఫిట్స్‌ గెరాల్డుగారి ఆంగ్లపద్యముల
కును, పారసీక మూలమునకును సంస్కృతమున (క్రమముగా నొక్కొక
టోకము నొక్కొాక గీతము చొప్పున అనువాదము సాగినది. అవి (ప్రాచీన
కవి కృత శ్లోకములవలె (పొఢముగా నున్నవి. కొన్ని కాళిదాసాదుల ల్లోక
ములవలె కమ్మగా నున్నవి. మరికొన్నిట వైయాకరణై కవేద్యము లైన
(పొఢ(వయోగములు గలవు. రుబాయత్‌ నంస్కృతీకరింపబడుట కీదే మొదలై
యుండును. తద్గీతిధగ్మిమునకు తగినట్లది గీతి యందే అనూదితమగుట
శ్లాఘ్యము. లిపి దేవనాగరి. ఈ గ్రంథము విజయనగర (ప్రభువులు (శ్రీ విజయ
రామరాజుగారికిని రాణి (శ్రీ లలితకుమారీదేవిగారికి వి కృతి. (ఇందు సంస్కృ
తాం(ధ్రాంగ్గములందు దాసుగారి పీఠికలు గలవు.)

9, కాశీ శతకమ్‌ : దాసుగారు 1018-14లో సతీన మేతముగా కొశీపరిని

దర్శించిరి. వారి తత్పుర దృశ్య పరిశీలనము, స్వానుభవము విందు మే ర
ముగ మేళవింసబడివవి. ఆభతి యలకి అనుస్థున్నులలో ఆపాఠతమధురమైన

దాసభార ణి

శెలిలో అలంకార చమక్కారచారువుగా సాగినది రచన 1014లో. ముదణ:
1021 (ప్రాంతమున (ప్రథమ ప్రచురణ జరిగినది. ద్వితీయము అ.నా. దాస
అముద్రిత (గంథ ప్రచురణ సంఘము వారిది. కృష్ణా పవర్‌ (ఫెస్‌ ముద్రణ,
విజయనగరము.1960, లిపి తెలుగు,

చాతుర్వర్య్య సాదనమ్‌ ; దీనికే “పురుషార్థ సాధనమ్‌” అని మారుపే
రనుకొందును, 1080 లో విజయనగరము శ్రీ చేదవ్యాన (పెస్‌లో అచ్చయిన
దాసుగారి హరికథామృతము వెనుకతట్టు అట్టమీద ఇది సంస్కృత కృతి
యనియు, ఆప్పటికే అచ్చయిన ట్లుటంకింపబడినది. కాని చిత్రము ఒక్క
(పతియు నాబోటివావికి లభించినదికాదు. (208 శ్లోకములు గల తారకమ్‌
వెల 5 అణాలు. దీని వెల 6 అణాలు. కొబట్టి ఇది మరికా_స్ట పెద్దగంథమై
యుండును).

4. తారకమ్‌ : ఇది దాసుగారి గీర్వాణము తారస్టాయి నందుకొన్న అపూర్వ

పొఢప్రయోగ వై చిత్రితో భట్టికావ్యమునలె గండుమీరిన పండితుల గుండెలు
తడవిచూచిన [పొఢ (ప్రబంధము. కావ్య (ప్రారంభములో... “పాణినీయ
సూ(త్రాణా మవై దికానా ముదాహరణ మేతక్కావ్యమ్‌” అని దాసుగారి (ప్రతిజ్ఞ,
అది విర్వహించిసది వారి ప్రజ్ఞ అయిదు సర్గలు, సుమారు 800 శోకాలు.
కథ చిన్నది, కల్పితము. కావ్యమున నున్న చమత్కార మంతయు కవికలోనే
యున్నది గాని కథా సంవిధానమున లేదు. వారు హరికథలలో మారుమూల
రాగము లనేకము వాడినళ్లే యిందలి చతుర్ధ సర్గలో ఆన్యకవి (ప్రయు క్రములు
కాని విశేషవృ త్రము లనేక ముపయోగించిరి. ఛందస్సు మీద వారికి గల
ప్రభుత్వమున కిది యొక గుర్తు. వట్టి శాబ్టికమైన సాముగరిడీలే గాక
లోకోత్తర వర్ణనలు కల్పనలు నున్నవి. అన్యాపదేశ విన్యాసము, సారవత్సం
దేశమును గలవు. “ఉపమా ఆదిభట్టస్య” అసదగిన ఉపమలెన్నో వారి సార
స్వత సర్వాంగీణముగా నున్న "క్లే యిందు నున్నవి. (ప్రతి కృతియందు (ప్రతి
ఫలించినట్లుగనే వారి అపూర్వ వ్యక్తిత్వ మిందును పలుకావుల (ప్రతిఫలించి
నది. రచన :; 1908.10 సం॥ల నడుమ, ముద్రణ : నిర్ణయసాగర. ముద్రణా

లయము, ' బొంబాయి 1810. (జర్మనీలో మార్‌ బర్గ్‌ విశ్వవిద్యాలయ సంస్కృత

శాఖాధ్యకుడు (ప్రొఫెసర్‌ కె, గెల్ల ఎర్‌ తారకకావ్యమును జూచి దాసుగారి
కవితను కడు గొవియాడుచు (వళంసాళ్లోకములు రచించి పంపెను.) i

చాన్‌ భర తీ

5, దశవిధరాగ నవతి కునుమమంజరి : ఇది సంగీత (ప్రపంచమున
హనుమంతుని సముద్ర అంధునము వంటిది. ఒక అపూర్వ కౌశల (ప్రదర్శ
వము, 1988 లో దాసుగారు 'కన్యాకుమారి యందు అమ్మవారిని దర్శించుకొని
అ పరమానుభూతితో పది వివిధ జాతులలో తొమ్మిదేసి పం క్తులకు తొమ్మి

. దేని రాగముల చొప్పున అనిగా మొ త్తము 80 రాగములలో అమ్మవారి పర
ముగ అన్వర్హమగునట్లు రొగవామ నిర్దేశము చేయుచు సర్వతాళాత్మక పంచ
జాత్యేక తాళముతో సస్వరముగా విరచించిన దేవీ స్తవము. ఆరోహణ
క్రమమున సాగిన ఆ తొంబది పం కులు చక్కని సంస్కృత రచన. అనంత
రము అవరోహణ్మకమమున నస్వరముగ పాగివ తొంబది పంక్తులు మి(శ్ర
భాషాత్మకములు, ఇందలి సంగీత (ప్రక్రియను పరికించిన పలువురు తచ్చాస్త
విద్వాంసులా గడీ దేరిన కై వాడమునకు ఆశ్చర్య కీతులేె రి కాని ఆదీ యింత
వరకు అచ్చుకాకపోవుట అస్మదాదుల కచ్చెరువు గొల్బుచున్నది. త్వరలో
'దానభారతి (పచురణముగా వెలయగలదు,

6. మృత్యుంజయాషకమ్‌ : రచన 1908, ఆలబ్దము. రచన పకడ్చందుగా
sD
నున్నదవియు, వ్యాధ్యిగస్తు లైప మిత్రులు తరచు దాసుగారిచే దీనివి చది వించు
కొనెడివా రనియు తెలియుచున్నది.

7 రామచం[ద శతకము : ఇది 'రామచం(డి మకుటము గల భుజంగ
(ప్రయాత శతకము. భక్తి జ్ఞాన వైరాగ్య ప్రబోధాత్మక మైనది, దాసుగారి
అదై ఏత వేదాం3 క్లానమునకు సికషదృషత్తుగ నున్నది. విషయము మహో
గహనెమెన త _త్వమగుటచే భాషయందును బంధమునందును సారళ్యమునే
కోరి (ప్రదర్శించినారు దాసుగారు. ఇది 182! నాటికే రచితపూర్వమైనను
ఆ, నా. అముద్రిత (గ్రంథ (ప్రచురణ సంఘము వారిచే 1080లో (ప్రచురింప
బడినది. ము(ద్రణ : (శ్రీకృష్ణా పవర్‌ (పెస్‌, విజయనగరము.

8. శ్రీహరి కథామృతము : ఇది శ్రీకృష్ణ జననము, సితృబంధ విమోచ
నము, ధర్మనంస్థాననము అను మూడు హరికథల, సంపుటి. 1010లో కల
కశ్తాలో [ప్రథమ కథాగొనము చేసీ విశ్వకవి రషీండక్రుని శ్లాఘాశిఠ$కంభమునకు
పాటతులై.రి దాసుగారు. వారి అభీష్ట సీద్దాంతములకు, వై దుష్య సరీణాహము
నప, లశ్తీ వావుకఠతు, లోకజ్బతకు తావలసైఫ కృతి. స్వీయకృతులలో వారి

చాన భార థీ

కిది మిక్కిలి (పీతిప్నాతమైనదిగ తోచును. వారు దీవిని దేవభాషలో (వ్రాయుట,
తొలుత 1080 లో విజయనగర (శ్రీ వేదవ్యాస (పెస్పులో తెలుగు లిపిలో
ముద్రించినను, పిదప 1199 లో మదరాసు వావిళ్ళ (పిస్సువ నాగరిలిపీలో
వేయించుట చూడ సర్వదేశస్థులును దీవిని చదివి కృళార్ణులు కావలెనని వారి
యాశయ మవిపించును. అనుపద హృదయంగమ మైన రచన.. "సంస్కృత
భాషకును, ఛందస్పందర్భాది కొవ్య మర్యాదలకును "కొంత చక్కుచి- తెలుగు
వాలకము వైచిరి. (102! లో విజయనగరము 5. V. V. Pres లో అచ్చ
యిన దాసుగొరీ సారంగధర నాటకము చివరిదైన 124వ పుటలో “ముగి
తము లగుచున్న మద్విరచిత (గంథములు” అమ శీర్షిక క్రిందనున్న పట్టికలో
తొలుదొ ల్ల కాఖీయమర్షనము, కంసవధ, పారిజాతాపహరణము ఆను మూడును
సంస్కృత హరికథ లన్‌ ఉటంకింపబడియున్నది. ఆ పేరిటి కృతులు వేరే
లధభింపకపోవుటవలన వరుసగా నీ మూడే హరికథామృత సంపుటిలోని కథ
లగునేమో యని అనుమానింపవళపి వచ్చుచున్నది. కావి ఆ “సాఠంగదరి
వెనుకటి యట్లపె “మద్విరచిత ముదిత _గంథముల” పట్టికలో సంన్కృత
శ్రీకృషజననము పేర్కొ నబడియుండుటచే మీది యూహ 'మెంతనట్టు పత)
సన్నిహిత మగునో చెప్పలేము )

తం ఊఈనభరతీ

కాలను! వ అలబ్బములు

1. 1. గోవర్థనోద్ధారము : అలబ్దము, (చూ. 'హ హరికథలు” శీరి క)
ఇ

2. తర్కనం గ్రహము : ఆము(ద్రితము.

ర. (ధువచరి[తము : అలబ్దము,

4 పురుషార్థ సాధనము : అముద్రితము ఇది దాసుగారి “దాతుర్వర్గ్య
సాధనమ్‌” అను సంస్కృత కృతికి నామాంతరమో లేక ఆంధ భాషా
కృతియో !

5. బాలరామాయణ కీర్తన : రెండు చరణములు మా(త్రమే దొరికినవి.
ఆరెండును 'దాసభారతి” వారి మేలుబంతి యందు (పకటితములు.

6. మృత్యుంజయాష్టక ర ఆలబ్దము, ఇదియు, మీది కీ ర్తనయు విజయ
నగరమున నెవరైన పెద్దల యొద్ద దొరకవచ్చును.

7. వ్యాకరణసం[గహము : అము(దీతము,
8. సీమపల్కువహి : (ద్వితీయ భాగము) అము ద్రితము.

గమనిక : 1960 లో ఆ. నా. దాస ఆము(దిత (గంథ (ప్రచురణసంఘము, విజయ
నగరము వారు (ప్రకటించిన దాసుగారి కాశీశతకమున తత్కార్యదర్శి
చేపిన విజ్ఞ ప్రియందు వారు పైపట్టిక యందలి 2, 4, 7, 8 సంఖ్యల
(గంథములను తాము (ప్రకటింప నున్నట్లు (వ్రాసిరి. కాని నేటిదనుక అవి
ముదితములు కాలేదు. వాని (ప్రతులు వారి కడనే యుంగియుండవలెను.
మొన్న మొన్నటి దాసుగారి వంటివారి కృతులు కొన్ని యింకను
అము(డ్రితములుగ నుండి పోవుటయు, కొన్ని అసలే ఆలబ్ధిము
లగుటయు, కొన్ని ముద్రిత పూర్వములయ్యు అఆతిదుర్ల భలము లగుటయు
మిగుల శోచనీయము,

-అకౌరాది. [గంథ సూచిక...
1. అంబరీష చరిత్రముంహ, 25. భీష్మ చరిత్రంహ.
2. అచ్చ తెలు(గు వపలుకుబడి-అ, తె. 26. మవ్కిమిన్టు (ఆయుర్వేదసారము)
శ. ఉమరుకై యామురువాయతు-అను. 27. మార్కండేయచరి(త్ర-హ,.
4. కచ్చపీ(శ్రతులు(కవికానంకలనము) 28. మకుందశతకము

ర్‌, కాశీళతకమ్‌.సం. 20. మృత్యుంజయ శివశతకము
8. గజేంద్ర మోక్షణము-హ. 90. మృత్యుంజయాష్టకమ్‌-సం,
=7, గోవర్టనో ద్ధారము-హ. 81. మేలుబంతి (చాటు[ప్రబంధము)
రీ. గొరప్ప పెండ్లి. తె. హ, 82, మొక్కుబడి (బుక్సం్యగ్రహము)
9. చాతుర్వర్గ్య్య సాధనమ్‌.నం. అమ్‌,

10. జగజ్జ్యోతి (అష్టాదళ విద్యా $8. యశార్థరామాయణము-హ.
ప్రకాశిక-గ.) 84. రామచంద్ర శతకమ్‌
11. జానకీ శపథము-హ. 85. రుక్మిణీ కల్యాణముంహ

X12. తర్క నం(గహము 86. వెన్నుని వెయిపేర్ల వినకరి-అ. శె.,
18. తల్లివిన్కి. (లలితా సహ(న్ర అను, (విష్ణ నహ(ననామ సంకీర్తనము)
నామము. ఆ, తె.) $7. వేల్చుమాట (భగవద్గీత)

14, తారకమ్‌-సం. 88. వేల్పువంద.ఆ, శె.
15. దశవిధరాగనవతి X99. వ్యాకరణ సంగ్రహము
కుసుమ మంజరి.సం. & తె. 40, వ్యాస పీఠము-గ.
16, దంభపుర (ప్రహననము 41. నంగీత తరంగిణి =
-17, (ధ్రువచరి(త్ర-హ. 42. సత్యవతి శతకము
18. నవరనతరంగిణీ-అను. 48. సారంగధర నాటకము
10, నా. యెజుక (స్వీయచఛరిత్రు గ. 44. సావిత్రీ చరిత్రము-హ,
20. నూజుగంటింఅ. తె. 45. సీమపల్కువసొా-.
x21, పురుషార్థ సాధనము-గ. అ. తె. నిఘంటువు,
22. (వ్రహ్లాదచరి(తంహ, 46. సూర్యనారాయణ శఠకము
23. బాటసారి (కావ్యము) 47, హరికథామృళమ్‌-సం, హ.
-24, బాలరామాయణ కీర్తన 48, హరిశ్చం(ద్రోపాఖ్యానము.హా,
సంకేతములు : ఆ, తె.=అచ్చ. తెలుగు, అను,వాఅనువాదము,
=గద్యము, - హ=హరికథ

X =అముద్రితము, క =ఆలబట్లము

1. మేలుబంతి : చాటు (ప్రబంధము. (అవేక పటములతో)
పటల 284. వెల 12 రూ సంపాదకుడు : యస్వీ జోగారావు,
2, కచ్చపీ(శుతులు ; డాసుగారి సర్వకావ్యములమండి యేర్చికూర్చిన నలు
చక్క.వీ పద్యముల సంకలనము.
వృటలు 100. వెల 4 రూః సంపాదకుడు : యస్వీ జోగారావు
8. వ్యోసపీళము : భాషా సాహిత్యజీవిత సంబంధులగు ఆనేక విషయములపై
. విమర్శనాత్మ కములు, నృజనాత్మకములు నగు వ్యాసముల సంపుటి,
“పుటలు 800. వెల 15 రూః నంపాదకుడు : యస్వీ జోగారావు
4. తలివిన్కి + లలికా వహ్మప్రనామముల పరమార్ధ |ప్రకాశికఅచ్చ తెలుగు
య ®
పద్యములందు వినృతి, (అచ్చులో నున్నది)
- పుటలు నుమారు. 260. వెల 12 రూ॥
“= వంపాదకులు : అదార్య (శ్రీ ఓరుగంటి వీలకంఠళాన్త
5. నా యెఖుక : దాసుగారి స్వీయచరిత్ర. (అచ్చులో నున్నది)
పుటలు సుమారు $00. వెల 105 రూ॥
సంపాదకుడు : యస్వీ జోగారావు
6. నంగీతతరంగిణి : పాటకచ్చేరీల కనువగునట్లు ఏర్చి కూర్చి, స్వరపరిచిన
అపురూపములై న దాసుగారి కృతులు, క్రీ ర్తవలు, “దశ్లవిధరాగ నవతి
కుసుమ మంజరి, సంచముఖఫీకాళ స్వరూప వివరణాత్మక పట్టికయు చేర్చ
బడినవి. (త్వరలో). సంపాదకుడు : (శ్రీ నూకల దిననత్యనారాయణ,

7. The Light of the Worlds : An abridgement and translation
4 the Jagajjyoti, an astounding product of learning and
genius of Narayanadas by Sri Peri Suryanarayana,
M. త L. T. (dealing with the eighteen disciplines of the

“ancient Indian Wisdom.)—(Shortly)

(పకౌళకులు :
శ్రీ కరా ఈశ్వరరావు
_B. Com. (Hons), B. L., F.C. A.

Munager, Leaf Stocks & Supply,
శ సే ప వి, & Co., Guntur.

దానభారతిీ తలి

wh (4 a: tu Area,

దాస సాహితీ జీవిత సమిోక్షా [గ్రంథములు

1. శ్రీః ఆదిభట్ల నారాయణదాన సారస్వత సిరాజనము ;
దాసుగారి జీవితము, వ్యక్తిత్వము, సాహిత్య వైభవము (సర్వ (గ్రంథ
సమీకొ సహితము), సంగీత ప్రతిభ మున్నగు సర్వవిషయముల గురించి
దేశములోని హేమాహేమీ లైన రచయితలు చేసిన సరనబొఢ సమీ
కలు, అశ్యావళ్యకములగు అనుదింధము లనేకము గల బృహద్గంథము.
పుటలు : 1200. వెల: 50. రూ॥లు
(వపచురణ ; రచయితల సహకార సంఘము, గుంటూరు.1974.
సంపాదకుడు : యస్వీ జోగారావు

ర శ్రీ ఆదిభట్ర నారాయణదాస శతజయంత్యుత్నవ సంచిక :
దాసుగారి సర్వతో ముఖ (ప్రజ్ఞావై భవమును (ప్రత్యక్షముగా ఎరిగిన పెద్దలు,
శిష్యప్రశిమ్య లనేకు లా మహానుభావునకు స్యవ(శ్రయముగా సమర్చిం
చిన వ్యాన (పసూనాంజలి.
పుటలు : తెలుగు & ఇంగ్లీషు 80251. వెల: 5 రూలు
(ప్రచురణ : సంస్కృతి సమితి, చీరాల . 1067,

8. నారాయణదాసన జీవితచరిత ;
రచన : (శ్రీ మరువాడ వెంకట చయనులు, కె. A., B. ఓ,
(ప్రచురణ : కొండపల్లి వీరవెంకయ్య & సన్సు, రాజమం(డ్రి.1969.
పుటలు : 286. వెల: 4 రూ॥లు
4. Life of Adibhatla Narayana Das :
By Sri Vasantarao Brahmaji Rao, B. A., B. L, Advocate,

Vizianagaram-- 1956
Pages 105. Price Rs. 2.

5, శ్రీ సారాయణదాస జీవితచరి. తము (యక్షగానము):
రచన ; కవికథకరత్న (శ్రీ పెద్దింటి సూర్యనారాయణ దీక్షితదాను,
నర్పాపురము, ప॥ గో! జిల్లా,
ముద్రణ : 1967. పృటలు : 50. వెల; | రూ॥

= [వరికల్సన : ఆచార్య యస్వీ జోగారావు]

తి దానలారతి
అనుబందధదము.3

అకారాది విషయాను[కమణిక

అభ్యుదయాభాసము-20 కో రిక.70

అరుజకిరణ ము=20 (కతు నిరాసము. 80
అర్జ్హోవర్షన-68 గారడి సూర్యుడు-40
ఆత్మజ్ఞత-8 గురుళో కము-42
ఆదర్శ పురజనులు.79 చం(దుని మొగము=-6॥4
ఆధునిక కవులు!) చం|దోదయము.6
ఆమవి.84 చితాంగిమేడ 68
ఇం(ద్రసూ క్రము.100 జగత్తు.భగవంతుడు.6?
ఈశ్వర త.త్తకము-78 జీవాత్మ-0?

ఉ త్తములు-01 చెన్నిస్‌ (క్రీడ-505
బుతానృత వై ఖరి-00 త త్త్వము-24

క ర్తవ్యటోధం1( తత్త్వ దర్శనము.72
కర్తవ్య వ ర్రమానము=01 తిరువళ్లూరు రాజాయి పొట-ర్‌ర్‌
కర్మము-18 తెలు(గు తీపి-82
కఆఅపుం5్‌2 తెలు(గు తెలివి-07/
కలితలలిత-10 | తొలకరి.కీ!

క విఎశ0 తొలిచూవులో వలప్పం8 0
కష్టసుఖములు-2 (శిలింగము-॥4
కళాకొశలము-4 60 దేశ దుర్దశ -44

కళా ఖళూరిక.06 దేశభక్తి (ప్రబోధము?
కాశీపురి.?76 దె వోపహతుడు.64
కొళిదాసు సొగసులు=60 ధనలో భదంభము-8
కుంభకర్ణుడు-28 నదీసూ క్రము.100
కులకాంత-60 నరసింహావతారము. 15

కత్తి సవవధూనరచేష్టలు-?

అ]

నిదాఘవేళ.40

పప్పు వెంకన్నగారి పాట.రర6
పరిశామము.క

పుంసాం మోహనరూసః-08
పురవర్ణ్లన.44
పూర్వకవులు-10

పొషతో షము=8
(ప్రటోధము-

(పభాత ము.24
(ప్రహాదపా(త్ర.14
బలవానిం(దీయ(గామ 8.02
భక్త లక్షణము.19

భక్త హృదయము?
భగవంతుని కొలత.27?
భరతఖండము.97
భవవిరాసము.!7?
భూతభూతేశత _త్త్వముం$6
మనుషులపోకిళ్ల-20
మశక మాధవము.గ?
మాంసాశన నిరాసము.96
మూర్తి చిత్రణము.18
మేలిముసుగు.04
రాకొసి=£8ీ

రామభ _క్రీ=27

రెంట(క్రాగుడు తిండి మెట్టంటు వేల్చ! -68

వనవాన రాజభోగము.?6
విజయలక్ష్మీ వివాహముం$8
విద్య.కీ?

విద్యా గర్వము.కి?

విధివంచితుడు.99
విధి(వాత-98
విపన్నద్విపము.6 |
విరాడ్రూసము.7
విశ్వరూపిణీ.$2
వీరాలాపము-80

వేనవి-66

వేసవి వేకున-41
'వేసవి'వేళశలుం!!
శోకహతలోకము.29
శృంగార సంగీతము.ర్‌0
శ్మశానము.-81
షేక్సియరు సొగసులు.80
నంగోరుగొరు.9
సం(ప్రార్థనము-?
నగుణోపాసన.6

నత్య దొర్గత్యము-!8

సత్య (వతి?
సదనతృంశయముం!14
సరోవరము.6

సర్వ మత సామరన్యము.!
సహోదర సౌహార్ణము.61
సుకవి.79
నూర్యనమస్కారములు.ర్‌7
సూర్యా స్తమయము.కీ
స్తుత్యమృత్యుంజయముం!!
హనుమద్వి(క్రమము.2శీ
హరివెంటక్రా- సీరింరీ
హృదయ నివేదనము.69

DONATED TO
TTD C2NTRAL LIBRARY